Azken egunotan buruan bueltaka izan ditudan zenbait ideia ordenatzeko modua besterik ez da sarrera hau, baina besteekin ere partekatu nahi nituen, eta beraz, blogean plazaratu. Desordenatua izanen da testua agian, edo ideien arteko zalantzazko loturak izanen dira, nondik hasi ere ez dakit ongi, baina tira...
Aspaldiko tendentzia da baina azken denboretan oraindik errotuago ez ote dagoen, ikuskizun sortzaile abiatzen diren dantza taldeen mugimendu hori. Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan indar handi bat du, baina Bidasoaz honataragoko lurraldeetan ere bota du erroa tendentziak. Molde berezi bateko ikuskizunak izaten dira gainera, traola hauek lagun dituztenak: #berritzaile, #kontzeptu, #moderno, #istorio, #komunikatu #koreografoa. Beste arte espresio batzuekin eta dantzaren beste genero batzuekin uztartzen da horietan dantza tradizionala, jantzi eta doinu ez-ohikoez lagunduta, ikus-entzunezko baliabideekin batera, zenbaitetan.
Bide hori bilakatu da dantza talde askoren funtzio, bizi eta helburu. Eta pena hartzen dut.
Aurrekoan irakurri nion Kalakan taldearekin Maddona laguntzen mundua ezker eskuin korritu zuen Thierry Biscary-ri, Pop kantari famatuaren ikuskizunak 2 orduko argi, dir-dir eta ilusio ikuskizunak zirela, baina benetazko emoziorik ez zutela sortzen benetan.
Eta zer zaila emozioak sortzea…
Dantza legoai metaforikoa da eta azken aldian usu erabiltzen da istorio literalak kontatzeko. Horrek dantzak emozionatzeko duen gaitasunaren parte handia ebasten dio. Gorago deskribatutakoen gisako ikuskizunekin hori bera gertatzen zait, ikusgarriak dira bai (batzuk), nahi beste argi, baliabide eta unean-uneko indarra izan dezakete, baina hortik haratago zer?
Niretako beste zerbait sendoago baten beharra du dantza tradizionalak eta dantzariak berak.
Dantzaren mundua korridore baten gisara irudikatuko nuke nik, alde batean zein bestean hamarnaka ate eta ate bakoitzean, dantza sistema ezkerdinen izena (ingurutxoak, dantza-jauziak, dantza preklasikoak, soka-dantzak, ezpata-dantzak, trokeo-dantzak, bikote-dantzak, dantza-lotuak, kontra-dantzak…) eta argazki bat. Ate horietako bakoitza zabalduz gero, mundu oso bat bilatuko dugu eta bertan nahi bezainbeste sakontzeko aukera izanen dugu, gure paseatzeko gogoaren arabera.
Aitzitik, atean dagoen argazkiari erreparatuta, barruan dagoena ezagutuko dugula uste badugu, horra gure akatsa! Areago, argazki soil horiekin colage bat egiten badugu. Denborapasa gisa ongi egon daiteke, baina dantza tradizionala zaindu eta hurrengo belaunaldiari emateko ardura gure bizkarren gainean dugu, lagunok!
Xabier Silveirak irabazi du berriki 2013ko Nafarroako Bertsolari Txapelketa eta garaipenaren biharamunean etorkizunari buruz galdetu dio Jon Artanok. Urak bere bidera (bere neurrira) bueltatu diren etorkizuna imajinatzen du Silveirak, horrenbeste argi eta fokorik gabe, neurriz kanpoko handi-nahikeririk gabe, bertsolari bikotea unitate izanen duen sistema batera, hiriko bertsolari ilustratuari eman zaion gainbalorearen hautsa pixka bat harrotzen lortuko duen bertsolaritza.
Dantzariok ere hasi beharko ginateke gure alorraren etorkizun horretan pentsatzen.
Bereziki maiteak ditut Otsagabiko dantzak. Orhipeko zoko horretan gordetako altxor bat iruditzen zaizkit, haien sinbolo izkutuengatik, jantzi berezi horiengatik eta haien urrats eta doinuen edertasun eta indarrarengatik, besteak beste.
Duela urte batzuk, interneteko nabigaldi aspertu horietako batean "Hiruduna" izeneko partiturak trukatzeko webgune batean Huesca-ko jota batekin topo egin nuen "La cachucha" izenekoa. Entzun nuen eta horra nire sorpresa!
Berehala jakinmina piztu eta hor barna katxutxa gehiago ba ote zen kuxkuxeatzeari ekin nion. Et bai! Badira!
Wikipedian edo Gazteleraren akademiaren hiztegian begiratuz gero ikusiko dugu "Cachucha" XIX. mendeko andaluziako dantza aire ternario bat dela, batzuetan kaskainetekin joa dantzatu izan dena. Hari horri tiraka zenbait kontu interesgarri agertu zaizkit.
Esaterako:
1836 urtean Fanny Essler dantzari alemandarrak, Parisen "Le Diable boiteaux" balletaren baitan eman zuen katxutxa lehenbizikoz (ustez) nazioartean. Garai hartako Andaluzian hedatua zen "Escuela bolera" delakoa, eta dantzatzen zituzten dantzen artean katxutxa agertzen zaigu. Horrelako zerbait dantzatuko zuen Fanny Essler-ek Parisen duela 180 urte inguru.
Garai hartako konpositorea dugu Johan Strauss. Badirudi katxutxak hartu zuela nolabaiteko ospea nazioartean, izan ere, Strauss-ek ere badu berea:
Baina urrutiegi joan gara. Itzul gaitezen berriz Andaluziako dantza doinu horretara. XIX. mendeko aire honetan oinarrituta, badugu Espainiako independentziaren gerrako kantu bat "La Cachucha" izenekoa, hau ere. Dirudienez, kantu hori 1812an berean sortu zuten Cadiz-en Fernando VII.aren zaleak, honako letrarekin:
Yo tengo una cachuchita
Que siempre está suspirando
Y sus aires y suspiros
Se dirigen a Fernando.
Ay vamonos,
Vamonos cachucha mía
Ay vamonos
Vamonos a la Carraca
Hona entzungai:
Dirudienez, kopla eta doinu hori zabalduz eta zabalduz joan zen, garai hartako beste hainbat bezala, eta Andaluziatik iberiar penintsulako beste zokoetara ere heldu zen. Esaterako, Segoviara!
Pena handiz baina beste behin ere ez dut Ituren eta Zubietako inauterietan egoterik izan. Hala ere, saiatu naiz egunkarietan-eta, bertako berri irakurtzen eta irudiak begiratzen. Ederra behar zuen giroa, udaberriko eguraldiaz lagundua, gainera.
Ikusi ditudan argazkietatik, batek ernegatu nau bereziki, eta ez naiz ari motozerrarekin, maskara itsusiz eta gorputz biluztua odoletan ateratzen diren zomorroez (nahiz eta akaso hauek ere zomorrotzat har ditzakegun). Hau izan da argazkia:
(ONDIKOL, Noticias de Navarra)
Azken asteotan irakurri izan ditut han eta hemen "Kontuz, atsuak!" ETBko saioko aktoreen maneren ustezko graziari buruzko kritikak. Niri grazia egiten zidaten hasieran, baina uste dut haien umorea errespetu faltaren mugan dagoela behar baino gehiagotan. Honako honetan beste behin!
Oier Araolazak behin baino gehiagotan idatzi izan du "Space Invaders"-ei buruz (hemen eta hemen, behintzat). Gai honi buruzko, irudigile batek festa batean hartu behar duen paperari eta lekuari buruzko, jardunaldiak ere egin izan ditu Eusko Ikaskuntzak. Horietan María Angeles Sanchez kazetari eta argazkilariak zentzuz zioen: "lehenengo tradizioa, ondoren argazkia!" Atsoek irakurri beharko lukete kronika hori, sikiera! Ez bada Oier-ek twitter-en bota didan beste hau...
@aritzibanez Besteen festan protagonista bihurtu nahia eta besteen lana beren mesedetan erabili nahia da hori.
Ehunka herritarrek (Ituren eta Zubietakoek) haien identidade ikonotzat duten festa baten erdira protagonista asmoekin eta inolako errespeturik gabe sartzea tamalgarria iruditzen zait.
Bestalde, pentsatzen jarrita, Iturengo edo Zubietako zomorroen orga baten itxura hartzen diet nik Maikrux eta Maikarmeni!
Urtarrilaren 16an, poesia eguneratu beharrari buruzko kezken inguruko artikuloa idatzi zuen Iñigo Astiz kazetari finak Berrian. Bertan hainbat idazleren hitzak jaso zituen Astiz-ek. Ni ez naiz poesia irakurle fina, baina interesa piztu zidan gaiak eta artikuloa irakurtzeko denbora hartu nuen.
Iñigok elkarrizketatutako idazleetako bat Angel Erro Burlatarra dugu. Idazle zorrotz eta piperduna da Erro eta bereziki interesgarri iruditu zitzaikidan bere hitzak. Hona hemen horietako batzuk:
«Gaurkotzeari buruzko kezka oso zaharra da. Kasik-kasik, kontu zaharkitu bat da»
«Neurri batean, alferrekoa da zaharberritzeari buruzko kezka hori. Ez da zerbait guk egin behar duguna kontzienteki, da gauza bat berez datorkiguna. Berdinak izaten jarraitzen saiatuta ere, aldaketak egingo ditugu (...) Aldatzeko saio kontziente bat egiten duzunean, arriskua da gelditzea oso kontu kanpokoetan. Oso zaharberritze azalekoa da hori. Eta zaharberritzen duzu kontu teknikoetan, eta hizkera eta lexikoan. Baina badaude sakoneko aldaketa batzuk nahi gabe joaten direnak eta gaur egun ikusten ez ditugunak. Gu konturatu gabe ere gertatzen direnak»
Izan ere, Erroren esanetan poesiaren alorrean nola, dantzaren munduan ere, gaur eguneko eztabaidagai izanagatik ere, zaharra da zaharberritze beharrari buruzko iritzia (artikulo horretan agertzen dena baino zaharragoa ere, baina balio dezala adibide gisa).
Bestetik, niretako, dantzaren munduan ere modu inkonstzientean gertatzen da zaharberritze hori, dantza bat dantzatua den une bakoitzean berritzen doalako eta dantzari berak ere ez duelako bi aldiz berdin-berdin dantzatzerik. Hortik abiatuta, gure dantzen mundutxoan ematen diren zaharberritze kontzienteei buruz, berdin pentsatzen dut: benetan landuak eta oinarridunak ez badira, azalezko jolas baino ez izateko arrisku handia dutela.
Otsondotik jaitsi eta Urdazubira ezker hartzeko, Senperera Herri urratsera joateko, txikitan dentistara Hazparnera joateko... hainbatetan tokatu zaigu Dantxarineatik pasatzea, Nafarroatik Lapurdirako bidean. Dantzariok badugu gure herria propioa ere! pentsatu izan dut holakoetan. Ba ote dute beste nonbaiteko dantzariek haiei eskainitako herri bat?
Asteburuan berriz ere pasa naiz handik eta beste galdera bat etorri zait burura. Dantxarinea bai... baina zer dantzariren etxea izanen da -enea hori?
Gaur interneten pixka bat arakatu eta bilatu ditut datutxo batzuk. Agian ezagunak izanen dira, baina niretako berriak dira eta hemen bildu eta partekatzea otu zait.
1700. urtean Anjouko dukea zen Felipe, Espainiako errege izateko izendatu zuten (Felipe V. Borboikoa, gerora). Honek izendapena onartu eta 1701eko urtarrilean Frantziatik Espainiarako bidean, Euskal Herrian, Donibane Lohitzunenen hartu zuen atseden hiru egunez. Bertako herritarrek omenaldia egin nahi izan zioten eta besteak beste, hainbat dantza eskaini zizkioten hiru egun horietan.
Dantza horietan parte hartu zuenetako bat dugu Ioannes de Quirno bale arponlaria. Errege izendatu berriari eskainitako dantzetan nabarmendu zen Ioannes eta Felipek dantzari hura nor ote zen galdetu zuen. Dantzari bikaina omen zen eta errege berriaren galdearen ostean, famatua ere bai!
Ioannes de Quirno (Ioanes ttipia izenez ere ezagutua) Ainhoan (Lapurdin) jaio omen zen eta herriko biztanle berrien erroldan agertzen da 1662an. Bale arpoinlari gisa diru puska bat bildu eta 1733an, bere emazte Joana Dunate-rekin batera lur batzuk erosi zituen Ainhoan, Lapurdi eta Nafarroaren arteko muga-mugan. 3 etxe eraiki zituen bertan. Dantcharinea izena eman zien. Guillermo izeneko ume bat izan zuten behintzat eta bere familiaren arrastoak Argentinan lausotzen dira XIX. mendean barna.
Ioannes ttipiaren 3 etxeen inguruan beste batzuk eraiki ziren geroago, gaur egungo Dantzaria edo Dantxarinea osatuz. Quirno-ren etxeetako bat oraindik ere zutik da herrian eta bere hilarria ere kontserbatzen da. Bertan dio: Sepultura dancariarenecoa Quirno.
Hauxe da beraz, dantzarion herriari izena eman zion dantzari bikainaren historia txikia. Mereziko luke zabaltzea!
Gaurkoan ez nator dantzaz hitzegitera. Lehen banuen bestelako gaien inguruan solasteko beste txoko bat, baina hau da gelditzen zaidan bakarra eta barkatuko nauzue.
Larunbatean Gartxot, Asisko Urmeneta eta Juanjo Elordiren animaziozko filma ikusten izan nintzen. Dagoeneko banuen ikus eta senti nezakeenaren susmo bat, lehendik egindako laburmetraia ezagutzen bainuen. Zeharo hunkitu ninduen filmak. Asisko Urmenetak esana zuen, gaztetan (gazteagotan) Arturo Kanpion-en kontakizuna irakurtzeaz bukatu zuenean halako zirrara bat nabaritu zuela barruan. Kontakizun horretan oinarritutako film laburrak ere zirrara hori barreia zezan lortu zuten autore biek.
Filma luzeak laburmetraiaren zirrara hori handiagotu egiten duela gaineratuko nuke. Oso ongi dago egina, gustu eta maitasun handiarekin, bistan da. Marrazkiak, musika, bikoizleak, euskeraren trataera... xehetasun guztiak daude oso zainduta. Baina nolakotasunei baino "Gartxot"-ek kontatzen duen istorioaren funtsari, mamiari erreparatu nahiko nioke.
XII. mendean, Conques-eko fraideak Orreagan kokatu eta inguruetan eman ziren bizi-ohituren aldaketen inguruko testigantza da Itzaltzuko bardoaren kontakizuna. Norberaren identidadearen eta hizkuntzaren bazterketa bortxatuaren testigantza hain zuzen: Latina eta euskeraren arteko talka, Orreagako gudari buruzko fraide frantziarren idearioaren inposaketa, norkbere tradizioen eta kanpotik indarrez ezarri nahi izandakoen arteko lehia...
XII. mendean kokatua dago "Gartxot" baina erabat gaurkoak egiten zaizkigu kontzeptu horiek, XXI. mendeko gure Nafarroan behintzat.
Esaterako, adibide gisa, filmean Orreagako fraideek Zaraitzuko biztanleei jatekoa nola kentzen dieten agertzen da, haien izaera eta hizkuntzari uko egin diezaioten mehatsu praktiko gisa. 9 menderen ondotik, Nafarroako Gobernuan dauden politikariek jatekoa ukatzen jarraitzen diete euskeraz lan egin nahi duten hedabideei.
Asiskok esan bezala, hizkuntza baten galera ez da boligrafo baten galera bezala gertatzen. Ezinbestean behar du kanpoko indar zirikatzaile bat.
9 mende pasa dira. Gure hizkuntzaren eta izaeraren kontrako 9 jazarpen mende. Eta niretzat miraria da, benetan (ikertu beharrekoa ere akaso), holako 9 menderen ondotik, nola jarraitzen duen bizirik, harnasestuka bada ere, gure hizkuntzak eta bere inguruko nortasun kolektiboak.
"Gartxot" filmean bada pertsonaia bat, esperantzara kondenatzen gaituena ezinbestean, Xune. Bere gain geratzen dira Gartxot eta Mikelot-ek islatzen dituzten baloreen errelebua. Bistan da Xunek bere lana behar bezala bete zuela XII. mendeko Itzaltzun, baita gerora heldutako gisa horretako beste hamaika ataketan ere, eta oraindik ere egin beharko duela, beste hamaiketan ere. Ez dazagun etsi...
Iruñeko erraldoien dantza errepertorioa kalejirek eta balts-ek osatzen dute batez ere. Noizean behin bada dianak eta rumbak dantzatzen dituenik ere (Afrikako erregeak eta Amerikako erreginak, noizbehinka).
Iaz konpartsaren 150. urteurrena ospatzeko mutil-dantzekin, mazurkekin, polkekin, habanerekin eta enparauekin ausartu ziren Iruñeko erraldoiak ere.
Jauziek halako boom-a bizi dute eta ezin erraldoiek dantza molde hori bazter utzi. Aurtengo San Fermin-etan eguraldi ederra izan dugu orokorrean, baina uztailaren 13ko goiza euritsua izan zen eta erraldoiak gerizpean gorde behar izan genituen goiz erdian. Berriz ere kalera noiz aterako eta txistulari animoso bat agertu zen magisteritza eta komertzio eskola zaharrean (han gordeak genituen figurak). 7 jauziak jotzen hasi, eta erraldoiek ezin izan zioten tentaldiari eutsi...
Horietan, bere argudio nagusietako bat izaten da txapelketak "ereduak sortzeko, hedatzeko eta ezartzeko makinak" direla. "Txapelketak definitzen du zer den "ondo" dantzatzea edo bertsotan
egitea, eta hortik aurrera, horixe bihurtzen da eredu sektore
osoarentzat" dio Araolazak.
Gaurkoan ez naiz dantzaz ariko baina Oier-ek dioena ilustratzeko balio dezake honek ere. Gaur falta dira 2011ko San Ferminetarako 90 egun eta atzo aurkeztu ziren jendartera aurtengo festak iragarriko dituen afitxerako hautagaiak. Lehiaketa bidez hautatzen dira kartel horiek eta urtero izaten da antzeko matraka Iruñean, garai honetan.
Aurten ere, sorpresa gehiegirik ez, izan ere, Iruñean ohitu gara kartel irabazlearen eredura. Zezen bat edo San Fermin bera, gorria, zuria eta beltza nagusi diren afitxean, protagonista. Hainbestetan saritu dituzte horrelako kartelak, non partehartzaileek eredu horri jarraikiz egiten dituzten haien proposamenak eta gurpil-zoro horretan sartuta gaude aspaldi honetan. "Gisa horretako marrazkiak saritzen dituztenez, halako kartela eginen dut. Halako kartelak egiten dituztenez, gisa horretakoak sarituko ditugu"...
Diodana ilustratzeko azken urteotako hainbat adibide, irabazle izan ala ez:
...Entre los colectivos que influyeron en la introducción de melodías
exóticas en nuestra música popular debemos destacar a los txistularis
del siglo XVIII. Según el P. Donostia (...)
Certificando estas afirmaciones señalemos algunos
casos, que el mismo P. Donostia concreta:
Makil txikiak (Palos pequeños) es la melodía del siglo XVIII
Il pleut, il pleut, bergère.
Artolak dauko (Olentzero, buru aundiya/Uno de enero, dos de febrero)
es la meloda La Farandole Joyeuse, que Vincent D'Indy transcribe
en su colección Chants du Vivarais.
Parrafo horietatik tiraka, bere garaian, Olentzeroren melodiaren lehengusua bilatzen aritu nintzen zorterik gabe, egun batean, kasualitatez, topatu nuen arte. Beste izen batekin, hori bai: "Carnaval es arribat". Okzitania aldean inauterietako doinua omen da, Farandole (biribilketa) gisan dantzatzekoa. Hara:
Letra ere badu: Carnaval es arribat, Fuma la pipa, fuma la pipa, Carnaval es arribat, Fuma la pipa sens tabat !
Quand aurem tot acabat,
Farem la fèsta, farem la fèsta,
Farem la fèsta a tot copar !
I anarem totes, i anarem totes !
I menarem nòstres enfants
E la jornada serà pagada
Coma se trabalhaviam.
Aicí son los aurelhons,
Venètz los quèrre, venètz los quèrre !
Aicí son los aurelhons.
Venètz ne quèrre, son plan bons !
Gurean, doinu honek bi aldaira argi ditu gutxienez (hiru, Artolak dauko-rena aintzat hartuta). Bata, Olentzeroren abesti ezagunenetakoa (Olentzero, buru handia, entendimentu gabia...):
Eta bestea, San Ferminetako doinu ezagunenetako bat (Uno de enero, dos de febrero, tres de marzo, cuatro de abril...), Ignacio Baleztena "Premin de Iruñak", iruindartutakoa (barka bertsio zoldazuagatik):
Gure plazetan gehien dantzatzen den dantza bikotea dugu fandangoa eta arin-arina edo, kopla izatekotan, jota eta porrusalda.
2/4 erritmoa duten arin-arin edo porruari erreparatuko diegu gaurkoan, izan ere, parekotasunak topatu baititugu hemengo eta ekialdeko zenbait doinuren artean.
19. segundutik aurrera oso ezaguna egiten zaigun doinua jotzen du Enescu-k. Europa ekialdean zabaldu samarrik dagoen doinua dirudi, Errumaniako dantzari hauek ere hori baliatzen baitute bere dantzarako:
San Ferminei deitu izan zaie Iruñeko feriak. Eta dantza dexente izaten zen horietan. Feria eta besta gehiago ere bazen eta bada, ta ezin horietan dantzarik falta.
Iruñeko txokotik, feriatik feriarako tartean bizitako eta bururatutakoak karrikaratuko ditut hemen.
