Gaurkoan ez nator dantzaz hitzegitera. Lehen banuen bestelako gaien inguruan solasteko beste txoko bat, baina hau da gelditzen zaidan bakarra eta barkatuko nauzue.
Larunbatean Gartxot, Asisko Urmeneta eta Juanjo Elordiren animaziozko filma ikusten izan nintzen. Dagoeneko banuen ikus eta senti nezakeenaren susmo bat, lehendik egindako laburmetraia ezagutzen bainuen. Zeharo hunkitu ninduen filmak. Asisko Urmenetak esana zuen, gaztetan (gazteagotan) Arturo Kanpion-en kontakizuna irakurtzeaz bukatu zuenean halako zirrara bat nabaritu zuela barruan. Kontakizun horretan oinarritutako film laburrak ere zirrara hori barreia zezan lortu zuten autore biek.
Filma luzeak laburmetraiaren zirrara hori handiagotu egiten duela gaineratuko nuke. Oso ongi dago egina, gustu eta maitasun handiarekin, bistan da. Marrazkiak, musika, bikoizleak, euskeraren trataera... xehetasun guztiak daude oso zainduta. Baina nolakotasunei baino "Gartxot"-ek kontatzen duen istorioaren funtsari, mamiari erreparatu nahiko nioke.
XII. mendean, Conques-eko fraideak Orreagan kokatu eta inguruetan eman ziren bizi-ohituren aldaketen inguruko testigantza da Itzaltzuko bardoaren kontakizuna. Norberaren identidadearen eta hizkuntzaren bazterketa bortxatuaren testigantza hain zuzen: Latina eta euskeraren arteko talka, Orreagako gudari buruzko fraide frantziarren idearioaren inposaketa, norkbere tradizioen eta kanpotik indarrez ezarri nahi izandakoen arteko lehia...
XII. mendean kokatua dago "Gartxot" baina erabat gaurkoak egiten zaizkigu kontzeptu horiek, XXI. mendeko gure Nafarroan behintzat.
Esaterako, adibide gisa, filmean Orreagako fraideek Zaraitzuko biztanleei jatekoa nola kentzen dieten agertzen da, haien izaera eta hizkuntzari uko egin diezaioten mehatsu praktiko gisa. 9 menderen ondotik, Nafarroako Gobernuan dauden politikariek jatekoa ukatzen jarraitzen diete euskeraz lan egin nahi duten hedabideei.
Asiskok esan bezala, hizkuntza baten galera ez da boligrafo baten galera bezala gertatzen. Ezinbestean behar du kanpoko indar zirikatzaile bat.
9 mende pasa dira. Gure hizkuntzaren eta izaeraren kontrako 9 jazarpen mende. Eta niretzat miraria da, benetan (ikertu beharrekoa ere akaso), holako 9 menderen ondotik, nola jarraitzen duen bizirik, harnasestuka bada ere, gure hizkuntzak eta bere inguruko nortasun kolektiboak.
"Gartxot" filmean bada pertsonaia bat, esperantzara kondenatzen gaituena ezinbestean, Xune. Bere gain geratzen dira Gartxot eta Mikelot-ek islatzen dituzten baloreen errelebua. Bistan da Xunek bere lana behar bezala bete zuela XII. mendeko Itzaltzun, baita gerora heldutako gisa horretako beste hamaika ataketan ere, eta oraindik ere egin beharko duela, beste hamaiketan ere. Ez dazagun etsi...
Iruñeko erraldoien dantza errepertorioa kalejirek eta balts-ek osatzen dute batez ere. Noizean behin bada dianak eta rumbak dantzatzen dituenik ere (Afrikako erregeak eta Amerikako erreginak, noizbehinka).
Iaz konpartsaren 150. urteurrena ospatzeko mutil-dantzekin, mazurkekin, polkekin, habanerekin eta enparauekin ausartu ziren Iruñeko erraldoiak ere.
Jauziek halako boom-a bizi dute eta ezin erraldoiek dantza molde hori bazter utzi. Aurtengo San Fermin-etan eguraldi ederra izan dugu orokorrean, baina uztailaren 13ko goiza euritsua izan zen eta erraldoiak gerizpean gorde behar izan genituen goiz erdian. Berriz ere kalera noiz aterako eta txistulari animoso bat agertu zen magisteritza eta komertzio eskola zaharrean (han gordeak genituen figurak). 7 jauziak jotzen hasi, eta erraldoiek ezin izan zioten tentaldiari eutsi...
Horietan, bere argudio nagusietako bat izaten da txapelketak "ereduak sortzeko, hedatzeko eta ezartzeko makinak" direla. "Txapelketak definitzen du zer den "ondo" dantzatzea edo bertsotan
egitea, eta hortik aurrera, horixe bihurtzen da eredu sektore
osoarentzat" dio Araolazak.
Gaurkoan ez naiz dantzaz ariko baina Oier-ek dioena ilustratzeko balio dezake honek ere. Gaur falta dira 2011ko San Ferminetarako 90 egun eta atzo aurkeztu ziren jendartera aurtengo festak iragarriko dituen afitxerako hautagaiak. Lehiaketa bidez hautatzen dira kartel horiek eta urtero izaten da antzeko matraka Iruñean, garai honetan.
Aurten ere, sorpresa gehiegirik ez, izan ere, Iruñean ohitu gara kartel irabazlearen eredura. Zezen bat edo San Fermin bera, gorria, zuria eta beltza nagusi diren afitxean, protagonista. Hainbestetan saritu dituzte horrelako kartelak, non partehartzaileek eredu horri jarraikiz egiten dituzten haien proposamenak eta gurpil-zoro horretan sartuta gaude aspaldi honetan. "Gisa horretako marrazkiak saritzen dituztenez, halako kartela eginen dut. Halako kartelak egiten dituztenez, gisa horretakoak sarituko ditugu"...
Diodana ilustratzeko azken urteotako hainbat adibide, irabazle izan ala ez:
...Entre los colectivos que influyeron en la introducción de melodías
exóticas en nuestra música popular debemos destacar a los txistularis
del siglo XVIII. Según el P. Donostia (...)
Certificando estas afirmaciones señalemos algunos
casos, que el mismo P. Donostia concreta:
Makil txikiak (Palos pequeños) es la melodía del siglo XVIII
Il pleut, il pleut, bergère.
Artolak dauko (Olentzero, buru aundiya/Uno de enero, dos de febrero)
es la meloda La Farandole Joyeuse, que Vincent D'Indy transcribe
en su colección Chants du Vivarais.
Parrafo horietatik tiraka, bere garaian, Olentzeroren melodiaren lehengusua bilatzen aritu nintzen zorterik gabe, egun batean, kasualitatez, topatu nuen arte. Beste izen batekin, hori bai: "Carnaval es arribat". Okzitania aldean inauterietako doinua omen da, Farandole (biribilketa) gisan dantzatzekoa. Hara:
Letra ere badu: Carnaval es arribat, Fuma la pipa, fuma la pipa, Carnaval es arribat, Fuma la pipa sens tabat !
Quand aurem tot acabat,
Farem la fèsta, farem la fèsta,
Farem la fèsta a tot copar !
I anarem totes, i anarem totes !
I menarem nòstres enfants
E la jornada serà pagada
Coma se trabalhaviam.
Aicí son los aurelhons,
Venètz los quèrre, venètz los quèrre !
Aicí son los aurelhons.
Venètz ne quèrre, son plan bons !
Gurean, doinu honek bi aldaira argi ditu gutxienez (hiru, Artolak dauko-rena aintzat hartuta). Bata, Olentzeroren abesti ezagunenetakoa (Olentzero, buru handia, entendimentu gabia...):
Eta bestea, San Ferminetako doinu ezagunenetako bat (Uno de enero, dos de febrero, tres de marzo, cuatro de abril...), Ignacio Baleztena "Premin de Iruñak", iruindartutakoa (barka bertsio zoldazuagatik):
Gure plazetan gehien dantzatzen den dantza bikotea dugu fandangoa eta arin-arina edo, kopla izatekotan, jota eta porrusalda.
2/4 erritmoa duten arin-arin edo porruari erreparatuko diegu gaurkoan, izan ere, parekotasunak topatu baititugu hemengo eta ekialdeko zenbait doinuren artean.
19. segundutik aurrera oso ezaguna egiten zaigun doinua jotzen du Enescu-k. Europa ekialdean zabaldu samarrik dagoen doinua dirudi, Errumaniako dantzari hauek ere hori baliatzen baitute bere dantzarako:
Atzo eman zituzten prentsaurrekoan Iruñeko erraldoien 150. urteurrena ospatzeko eginen diren ekitaldien berri.
Batean eta bestean pilatutako informazioa ekarri nahi izan dut hona.
Konpartsa Iruñeko auzoetan
Iruñeko alde zaharra eta zabalguneak izaten dira erraldoi, kiliki eta zaldikoen testuinguru naturala. Bertako kaleetan ematen dute inoizko handien eta ikusgarrien. Baina auzoetako iruindarrei esker ona erakutsi nahian edo, heldu den igandetik (apirilak 18) aurrerako hurrengo 7 igandeetan Iruñeko auzoak bisitatuko ditu konpartsak:
Apirilak 18. Sanduzelai eta Buztintxuri. 11:00etatik aurrera Irristaketa pista, Salva, Simonena eta Juaristi dokotoreen kaleak, Sanduzelai, Sandua pasealekua, Irati, Muelle, Ferrocarril, Santa Luzia, Ventura Rodríguez kaleak eta Buztintxuri pasealekua.
Apirilak 25. Donibane eta Ermitagaña. 11:00etatik aurrera Iranzu Monastegia, Martin Azpilikueta, Martin Azpilikueta trabesia, Baguadaren parkea, Iruña Park hotelaren atzekaldea, Ermitagaña, Nafarroaren etorbidea, Premin de Iruña pasealekua, Irunlarrea, Premin de Iruña pasealekua eta Mariano Arigita pasealekua.
Maiatzak 2. Etxabakoitz. 11:00etatik aurrera Remiro de Goñi, San Jose zentroa, Teodoro Ochoa de Alda eta Nicanor Beistegi kaleak.
Maiatzak 9. Mendillorri. 11:00etatik aurrera Trinjetea, Sarrigurengo kontzejua, Eransus-eko jaurerria, Sagasetako kontzejua, Jauregia, Olatz-eko kontzejua, Egulbati-ko jaurerria, Ardanaz-ko kontzejua, Etxalaz-eko jaurerria eta Altzuzako kontzejua kaleak.
Maiatzak 16. Iturrama eta Azpilagaña. 11:00etatik aurrera Iturramako osasun etxea, Eneko Aritza, Iturrama, Erletokieta, Buenaventura Iñiguez, Alzania ibaia, José María Beobide, Joaquín Maya, Luis Morondo kaleak eta Luis
Morondo parkea.
Maiatzak 23. Arrosadia eta Santa Mª la Real. 11:00etatik aurrera Arrosadia parkea, Manuel de Falla, Gelbenzu trabesia, Juan María
Guelbenzu, Santa Cecilia plaza, Blas de Laserna, Taxoare, Santa Marta, Taxoare, Altabizkar, Mendaur, Orhi, Mutiloa beheiti eta
Monjardin kaleak.
Maiatzak 30. Txantrea. 10:00etatik aurrera Tadeo Amorena, San Cristóbal, María Auxiliadora, Berrioplano, Berriosuso, Imarkoain eta Bideko ama parkea.
Maiatzak 30. Arrotxapea eta San Pedro. 12:00etatik aurrera Tomás de Burgui trabesia, Juan de Goyeneche, San Pedro, Ansoain, Bidankoze, Garde, Urzainki, Artika, Uztarroze eta La Compasión parkea.
Aipatutako horiez gain, "Amorenaren kimuak" izeneko ikuskizuna ere antolatu du konpartsak irailaren 18rako, Iruñeko zezen plazan. Tadeo Amorena, erraldoien egilearen omenez egindako ikuskizuna izanen da eta bertan parte hartuko dute Pamplonesa musika bandak, udaleko tinbalari, txistulari, gaitari eta dantzariek, Santa Maria la Realgo auroroek, Jarauta 69 txarangak, Mari Cruz Corral jota abeslariak eta Josetxo Goia Aribe saxofoi jotzaileak. Patxi Labordak eta Iñigo Castellanok zuzenduko dute ikuskizuna.
Horrez gain, XIX. mendeko dantzen ikastaroa, argazki erakusketa eta hainbat mahai inguru eginen dira, udatik aitzina.
Gaurko egunez, duela 150 urte, Tadeo Amorena zenak Iruñeko udalari gutun bat idatzi zion:
"El que suscrive maestro pintor becino de Pamplona y con el debido
respeto a V.S. espone: Que ace algún tiempo formé la idea de presentar
un proyecto para la construcción de unos Gigantes nuevos del mismo
tamaño que los que hay en la actualidad, los cuales reúnan las
condiciones siguiente. 1ª la de ser sumamente ligeros, cuyo peso total
no esceda de 80 libras y esté arreglado de forma que sus conductores
puedan maniobrar con facilidad y soltura, sin peligro de caérseles,
como acontece en todas las beces que los sacan a pasear. 2ª la de tener
una solidez a prueba, sin embargo de la sencillez de sus armazones; y
3ª la de ser unas figuras nobles, de elegantes formas y proporciones,
según el arte de escultura, cuyos personajes podrán representar las
cuatro partes del mundo. Por tanto, biendo que la época de San Fermín
se acerca, me ha parecido conbeniente presentar este proyecto a V.S.
suplicándoles me concedan el permiso para construir uno o dos, para que
en bista de ello, determinen la construcción de los demás y tengan por
conbeniente adbirtiendo que para la ejecución de dicha labor no ecsijo
más remuneración que la de abonarme puramente el balor de los
materiales que se empleen.
Por lo cual; Suplica y espera, de la acreditada justicia de V.S. se
sirvan tener en consideración lo propuesto, y determinar lo que juzguen
por conbeniente".
Pamplona 31 de marzo de 1860 Tadeo Amorena
Oraindik ere zenbait hilabete falta ziren Iruñeko karriketan dantzan ikus zitezen Iruñeko erraldoiak, baina gaurko egunez duela 150 urte, izan zuten lehen hauspoa.
Aurreko astean bideo hau zintzilikatu zuten dantzan.com-en. Bertan Vallée d'Ossau-ko (Bèarn) dantza zenbait azaltzen dira eta horien artean, Lou Peyrotou izena duena (1:27 minutuan). Bideoa ikusita, lotuneen beste adibide baterako aukera ikusi nuen.
Dirudienez, Lou Peyrotou dantza horren baitako zati bat da La Matelote izenekoa. Bere doinua, Euskal Herrian dantzatzen dugun Matelota (Kaskarots, Sardinerak...) dantzaren doinu ia bera da (baita Baztango Zurrume-dantzarena ere). Ez doinua bakarrik, urratsak ere oso antzekoak dira, ondoko bideoan ikusten ahal dugunez:
Frantziako Landetan ere topatu dut beste bertsio hau:
Jean-Michel Guilcher-ek bere "La tradition de danse en Béarn et Pays Basque Français" liburuan zera dio "La Matelote"-ri buruz: "Anciennes <<danses de caractère>>, passées comme tant d'autres des grandes scènes aux petits théâtres, aux casernes, aux sociéés de province, et par leur intermédaire, aux milieux populaires, les matelotes ont été nombreuses dans le Midi el le Sud-Ouest français".
Horrez gain, Guilcher-ek dio doinu hau toki ezberdinetan topatu zuela bere ikerketak egin zituelarik, besteak-beste, Béarn-en, Nafarroa-beherean eta Lapurdin (matelota, sardinière, Jaz hil zerautan senarra...izenen pean), Nafarroan (Tilili-talala, Zurrume-dantza) edo Baigorrin (hartz-dantza).
Baina gorakoko Guilcher-en hitzei erreparatuko diogu une batez. Izan ere, esan bezala, Guilcher-ek dio antzoki handietatik inguru herrikoi-etara pasatutako doinua eta dantza dela "La Matelote". Wikipedian begiratuta (beharrezkoa den zuhurtasunez ulertuko dugu bertan dioena), irakur dezakegu Frantziako marineletan duela bere jatorria dantza honek eta lehendabiziko aldiz Marin Marais-en "Alcione" operan agertu zela doinu hau, 1706. urtean. Honek Guilcher-ek doinuari egokitzen dion jatorri jasoarekin bat eginen luke, behintzat.
Baina, askotan entzun izan dugu, gure Matelota irlandar doinu baten gainean sortutako dantza dela. Doinu herrikoi horrek "The Galway Piper" (Galway-ko gaitaria) du izena:
Doinu horrek Irlandatik Frantziarako bidea egin ote zuen eta hortik Euskal Herrirakoa, edo Frantziatik besteetara hedatu ote zen edo nolako joan etorriak izan ote dituen nik ez dakit eta ez da nire intentzioa horrelako ur sakonetan sartzea. Besterik gabe, topatu ditudan zenbait zantzu agertzea baizik. Akaso zuetakoren batek susmoren bat izanen du eta erantzunetan argi dezake...
Aspaldiko asmoa nuen han eta hemen topatutako zenbait euskal doinuen eta atzerriko beste zenbaitzuen arteko antzekotasunak erakustea.
Izan da gai hau lehenago landu duenik (Jose Luis Ansorenaren artikuloa irakurrita hasi nintzen halakoen bila), nik landuko dudana baino askoz sakonago, gainera. Ez da nire asmoa oso zorrotza izatea, topatu ditudan adibide batzuk erakustea baizik. Astia dudanean saiatuko naiz gorderik ditudanak hona ekartzen.
Lehenengoa akaso ez da esanguratsu-esanguratsua baina antzekotasuna bistakoa (entzumenekoa?) da. Menorcako jaleo izeneko festetan erabiltzen den 3/4ko konpaseko doinu baten eta Nafarroako Cortes herrian dantzatzen duten jota-ren arteko konparaketa egiteko proposamena da hau.
Ferreries-eko jaleoa Menorca-ko zenbait herrietako festetan ohikoa da zaldia protagonista duen ekitaldia ospatzea: jaleoa. Herriko plazan sartzen doaz hainbat zaldun (caixers) eta pilatutako jendearen artean haien zaldi-gaineko abildadeak erakusten dituzte, zaldiak jauziaraziz, jota erritmoko doinu baten arrimuan. Ferreries izeneko herrian doinu hau erabiltzen ohi dute:
Hau da berriz, Cortes-eko Dance-aren baitan zortzi dantzariek egiten duten jotaren doinua:
Atzo jakin genuen prentsaren bidez, Nafarroako Gobernuak "Correpueblos", "Udaberriko bira" eta "Udazkeneko bira" kultura emanaldi programak bertan behera utzi dituela 2010. urte honetarako. Correpueblos progaramaren bidez 200 biztanletik beherako herrietara eramaten ziren antzerki, dantza eta zine ekitaldiak, eta Udaberri eta Udazkeneko errondekin 200 eta 1000 biztanle arteko herrietara eramaten ziren ekitaldi horiek. Azken 25 urteotan egin izan dira Nafarroan programa horiek.
Esan bezala, emanaldi horietako batzuk dantza emanaldiak izaten ziren, Nafarroako Euskal Dantzarien Biltzarrak kudeatutakoak. Urtero, 8-10 bat emanaldi, Nafarroako dantza taldeen artean banatutakoak, txandaka. Herri txikiendako entretenimendu izaten ziren, eta dantza taldeendako finantziazio iturri.
Zaharkitutako programak omen ziren. Egun ez zuten bere sorreran zuten zentzua. Izan ere, Kultur etxeen sareak betetzen du egun hutsune hori.
Gobernuaren apostua hori da, emanaldiak kalitate handiagoko plazetan egitea (Kultur etxeetan) eta talde profesionalekin ahal dela.
Duela gutxi idatzi zuen Oier Araolazak, krisia aitzakitzat hartuta, kulturaren zenbait esparrutan agintariak egiten ari diren triskantzaz.
Gure kasuan, dantza tradizionalaren kasuan, testuinguru naturala kalea izan dugu. Bada noski, antzeztokirako ikuskizunak sortu dituenik, baina uste dut testuingurua kontuan hartzea ezinbestekoa dela. Bestalde, dantza tradizionalean profesionaltasuna eskatzea utopia da. Erabat desegituratua dagoen esparrua da gurea (gutxieneko kalitatea ez ematerainokoa batzuetan?), baina erakundeen aldetik bultzada jaso ordez, kontrakoa, trabak traben atzetik. Orratza, bat bakarra duenari galtzen zaio!
Horrelako erabakiekin, dantza tradizionala kanporatua izaten ari da "de facto" kulturaren zirkuito ofizialetik, eta hartara, denen eskubide diren diru-laguntzen poltsatik. Kalitatea profesionaltasunarekin soilik lotzen dute nafar kulturaren kudeatzaile ofizialek, gainera, modu ez-profesionalean ari direnak kalitaterik izan ez balezakete bezala.
Albistea jakin ondoren izan da ahotsa altsatu duenik. Baina ahotsa altsatzearekin aski al da? Dantzariok esanen al dugu deus?
San Ferminei deitu izan zaie Iruñeko feriak. Eta dantza dexente izaten zen horietan. Feria eta besta gehiago ere bazen eta bada, ta ezin horietan dantzarik falta.
Iruñeko txokotik, feriatik feriarako tartean bizitako eta bururatutakoak karrikaratuko ditut hemen.
"El que suscrive maestro pintor becino de Pamplona y con el debido
respeto a V.S. espone: Que ace algún tiempo formé la idea de presentar
un proyecto para la construcción de unos Gigantes nuevos del mismo
tamaño que los que hay en la actualidad, los cuales reúnan las
condiciones siguiente. 1ª la de ser sumamente ligeros, cuyo peso total
no esceda de 80 libras y esté arreglado de forma que sus conductores
puedan maniobrar con facilidad y soltura, sin peligro de caérseles,
como acontece en todas las beces que los sacan a pasear. 2ª la de tener
una solidez a prueba, sin embargo de la sencillez de sus armazones; y
3ª la de ser unas figuras nobles, de elegantes formas y proporciones,
según el arte de escultura, cuyos personajes podrán representar las
cuatro partes del mundo. Por tanto, biendo que la época de San Fermín
se acerca, me ha parecido conbeniente presentar este proyecto a V.S.
suplicándoles me concedan el permiso para construir uno o dos, para que
en bista de ello, determinen la construcción de los demás y tengan por
conbeniente adbirtiendo que para la ejecución de dicha labor no ecsijo
más remuneración que la de abonarme puramente el balor de los
materiales que se empleen.
Por lo cual; Suplica y espera, de la acreditada justicia de V.S. se
sirvan tener en consideración lo propuesto, y determinar lo que juzguen
por conbeniente". 
