Iruñeko ferietan...

10 egun falta dira 2009ko San Ferminak has daitezen (zehazki 10 egun 56 minutu eta 18 segundu...)

(Ia) urtero bezala, programa ofizialean dantzarekin harremana duten ekitaldiak idatziko ditut bertan:

Uztailak 6

• 13.30 Dantza emanaldia: Amaiur, Ardantzeta, Duguna, Harizti, Iruña Taldea, Larratz, Mikelats, Muthiko Alaiak, Oberena, Ortzadar eta Txori Zuri dantza taldeen emanaldia (Jaurrietako neska dantza - Luzaideko dantzak. Larraindantza) - Foruen enparantzan*.

Uztailak 7

• 10.00 San Fermín-en ohorezko prozesioa: Prozesioaren ostean Iruñeko udal dantzariek emanaldia izanen dute udal plazan.
• 00:00 Euskal Musika: Patxi eta konpainia (Takoneran)

Uztailak 9

• 13:00 Euskal musika: Dultzaineroak (Takoneran)

Uztailak 11

• 13:00 Euskal musika: Trikitilariak (Takoneran)

Uztaila 13

• 13:00 Euskal musika: albokariak (Takoneran)

Uztailak 14

• 10.45 Zortziurrena. Prozesioaren ostean Iruñeko udal dantzariek emanaldia izanen dute udal plazan.
• 13:30 Euskal musika: txistulariak (Takoneran)
• 14.00 Erraldoi eta kilien konpartsari agurra. Autobus geltokian.

Egunero

• 09.30 Erraldoi eta kilikiak. Autobus geltokitik.
• 21.00 Bertako musika. Gazteluko plaza. Dantzaldia Udal txistulari eta gaitariekin.
  

Hauez gain, noski, egitarau ofizialetik kanpo, hainbat dantza taldek eta elkartek antolatuko dituzten ekitaldiak.

*Festival folkloriko deitzen jarraitzen diote ekitaldi honi. Dantza tradizionalen jaialdia eta Iruñerriko dantza taldeen emanaldia jarriko nioke nik. Bestela Lola Flores datorkit burura.

Aurrekoan lanetik etxerako bueltan irratia piztu eta Euskalerria irratian Nafarroaren eguneko inguruko albistea ematen ari ziren. Kultur astea antolatu zutela festa egun horren karietara eta zer kultura ekitaldi eginen zituzten azaldu zuen neska batek. Tartean kantaldia. Kantaldi horretan denetarik: kalitate handiko abeslariak, Erramun Martikorena kasu eta ez horren kalitate handikoak, talde herrikoiak, alegia. Hura entzun eta galdera etorri zitzaidan burura: eta Erramun Martikorena ez al da ba abeslari herrikoia?

Puntu honetara helduta aitortuko dut kaka-nahaste dezentekoa dudala nik zenbait kontzepturekin. Hasteko, zeri deitzen diogun "herrikoi", "popular", "herri-kultura"? Herri-kulturaz pixka bat irakurtzen hasi eta "herriak" -ez al gara denok herri?- egiten duen kultura aipatu egiten dute, akaso kultura elitistago batekin alderatuta.

Niri honetan guztian zerak pizten dit ardura, herrikoi izenondoa daraman edozein jarduera kalitate eskasarekin lotzea. Nire inguruan dezentetan entzun izan dut "guk modu herrikoiean egiten dugu dantza, abestu, musika tresna bat jo...", esan beharrean, "guk modu traketsean egiten dugu dantza, abestu, musika tresna bat jo..." Hori nola esanen dugu ba? Gisa horretako eufemismoekin gure jardunari ospea kentzen baino ez gara ari, nire ustez.

Kasualitatea izanen da akaso (ez dut dudarik!), baina gaurko egunkaria irakurtzerakoan honekin egin dut topo:

Corredores veteranos plantean que sea en euskera el tercer cántico del encierro.

Nik hori bera proposatu nuen ekainean nire txoko umil honetatik, eta orain korrikalariek gauza bera proposatu dutela ikustean ilusioa hartu dut. Ia heldu den urtean kopla hori entzuten dugun telebistan!

Entzun adi San Fermin,
Zu zaitugu patroi,
Zuzendu gure urratsak,
Entzierro hontan otoi!



Gora San Fermin!!!!
(230 egun)

Aurrekoan, interneten eman ohi ditudan murgilaldi horietako batean, argazki hau topatu nuen. Olentzero itxura duen txistulari hori nire osaba da, Andoni. Bere garaian, 70. hamarkadan Iruñeko udal-txistularia izan zen, virtuoso bat. Fundamento handirik gabeko virtuosoa, hori bai, eta sartu eta gutxira utzi zuen udal banda.

Argazki honetan ere agertzen da (ezkerretik hasita hirugarrena):



Andoni osaba udal txistularia izan zen. Mitxel osaba gaiteroa. Asiako erreginaren (nire goiko logoan agertzen denaren, alegia, nik orain dantzatzen dudan erreginaren) dantzei urtetan musika jarri izan zien. Mirentxu eta Txaro izebak udal dantza taldeko fanfarrean (Xut fanfarre famatuan) biolinjole izan ziren (las Ibañez).

Hortik, eta batez ere, gurasoek finkarazi zidaten zaletasunetik datorkit dantzarako eta musikarako gogoa. Eta zinez eskertzen diet denei zaletasun hori piztu izana!

Gero, askok ez dute ulertzen zergatik gauden harro, dantzari izateaz gain, Iruñeko udal-dantzari izateaz, dauzkagun mandatariak izanda ere. Izan ere, San Ferminetako prozesioetan haiekin batera ateratzen gara. Baina niri kasu honetan politikak ez dit axola, niretzat udal-dantzari izatea familia giroko zerbait da, eta hori baino, norberaren sentimenduak baino lotura handiagorik ez dago.

Osabaren argazkia topatu ondoren jabetu nintzen Nafarroako txuntxuneroek badutela argazki bilduma ederra flickr-en. Denboran atzera egitea eragin dit eta zoragarria izan da! Hor topatua da argazki hau ere:



Nondik gatozen gogoratzea ezinbestekoa da, baina,... nola pasatzen den denbora, alajaina!!!!!

Lixto! Amaitu dira San Ferminak eta aparkatuta utzi dugu arropa zuri-gorria heldu den urterarte.

Deskantsatzeko ordua ere heldu da (gutxi, momentuz), izan ere San Ferminek iraun duten 9 egunetan dantzan ibili baikara batean zein bestean.

Uztailaren 6an, eguerdian, taldekoekin foruen plazan eta arratsaldean erraldoiekin. Uztailaren 7an prozesioan dantza taldearekin, 8tik 13ra erraldoiekin jira eta buelta eta uztailaren 14ean berriz dantzariekin zortziurrenean eta erraldoiekin despedidan.

Aurreko batean ere aipatu nuen arren ikustekoa da erraldoi eta kilikiek duten predikamendua. Ikusi goiko argazkia bestela. Horrenbeste jende inguruan zaila da dantzatzea, gurditxoen erruz batez ere, baina ezin kexatu, zertaz inoiz dantza egin al dugu horrenbeste jenderen aitzinean? Zenbait argazki zaharretan ez dago ia inor erraldoien inguruan. Ikertu beharreko kontua, zinez, azken urte hauetako "boom"arena.

Azkenean ere ikusi ahal izan dugu ensaiatzeko izanen dugun lokal berria. Izugarri handia, dutxa eta guzti, kiliki, buruhandi eta zaldikoendako gela bana, tailerrak, bestelako gelak, eta ensaiatzeko izugarrizko tokia. Berandu dator, baina heldu denez, ongi etorri!

Honek ez du dantzarekin inolako zerikusirik, baina tira, momentuz hau plazaratzeko okurritu zaidan lehenengo tokia da eta momentuz halaxe eginen dut.

Iruindarrok urtean askotan jotzen dugu San Ferminak gogoratzen dizkiguten topikoetara (ni behintzat bai): Zapiak kajoitik atera eta ongi lisatuta utzi, La Pamplonesaren diskoa ipini eta Dianetako giroa buruz berpiztu, Youtuben txupinazoaren irudiak behin eta berriz ikusi...

Aste honetan, Iruñeko peñek iaz atera zuten diskoa entzuten aritu naiz eta La Única peñaren ereserkian fijatu naiz. Agian ez duzue jakinen baina entzierroaren aurretik abesten den kanta famatu hori (A San Fermín pedimos...) La Única-ren ereserkiaren puska bat da.

Iaz ateratako diskoan ereserkiaren zati bat euskaratu zuten, entzierroan abesten den puska hain zuzen ere, eta horregatik nire gaurko testu hau. Proposamena (xumea, inork gutxik irakurriko baitu testu hau): Entzierroaren aurretik 3tan abesten da kopla hori eta 3 aldi horietako bakoitzean bitan errepikatzen da. Ba bigarren errepikapena euskeraz izan dadila. Hauxe da testua:

Entzun adi San Fermin,
Zu zaitugu patroi,
Zuzendu gure urratsak,
Entzierro hontan otoi!

Iragan udaberrian, Nafarroako Gobernuaren kultura sailetik deia jaso genuen: 2008an Zaragozan egitekoa zen Expo unibertsalean gure taldearen parte hartzea eskatu ziguten. Nafarroari eskainitako egun bat ospatuko zuten ekainean eta hemengo dantza taldeen ordezkari gisa nahi zuten Duguna dantza taldea, besteak beste. Halako ikuskizun bat presta genezan nahi omen zuten.

Telefonoa eskegita 2 sentsazio izan genituen. Alde batetik poza, egindako lanaren nolabaiteko aitorpena izan zitekeelakoan, baina bestetik, mesfidantza pixka bat ere bai, gure erakundeetako zenbait kudeatzaile nolakoak diren ezagututa edozein gauza espero baigenezakeen. Edozein kasutan, baiezkoa-edo eman genien, kontuak argitzen joanen ziren esperantzaz.

Urtea joan da eta datak estutzen zihoazela ikusirik gonbitea egin zigutenekin harremanetan jarri ginen aurreko astean. Eta hara non esaten diguten Nafarroako Gobernuko goi instantziek betoa jarri digutela (programa goitik behera aldatu dute, beste batzuk ere baztertuz), abertzaleegi-edo ote garen. Zein eta gure taldea, beste batzuendako munduko heretiko handiena, hain zuzen justu kontrakoarengatik, omen.

Gure ordez, Tuterako udal dantza taldea eramanen omen dute. Talde horren zuzendaria UPNko zinegotzia da Tuteran.

Gogaituta nago kanpokoen aurriritzi petralekin. Utziko al digute lasai dantzan egiten?

80-90. hamarkaden arteko zubian izanen zen. Nik 9-10 urte izanen nituen eta artean, Iruñeko udal ikastolako eskolaz kanpoko jardueretan ematen nituen nire lehen dantza pausoak (7 urterekin hasi nintzen).

San Fermin-en aurreko peñen egunaren ospakizunen artean gurasoei batek deitu zien arreta. Iruñeko Labrit pilotalekuan Argia dantza taldearen ikuskizuna: Zortziko. Eta hura ikustera joan ginen. Modu ikusgarrian hasten zen ikuskizuna. Suzko herensuge batek argitzen zuen ilunpetan zegoen agertokia. Ni haurra nintzen eta horrek inpresionatu ninduen gehien.

Hura izan zen Argia dantza taldearekin izandako lehen harremana.

Ondotik, gehiago heldu dira. Gure taldearen eginkizunak bideratzeko ardura egokitu zitzaidalarik, erreferentzia bila hasi behar, eta Argia iruditu zitzaidan gauzak ongi egin zitezkeenaren eredu. Haien emanaldien bideoak erabili izan ditut gure dantzariak xaxatu eta motibatzeko.

Ondoren, Auritz-eko ingurutxoaren aurkezpena egitera gonbidatu gintuztenean, Juan Antonio Urbeltz ezagutu genuen eta berarekin ikasi genuen ingurutxoa. Irradaka ikasi genuen gero, Goenan, Marian Arregi-rekin. Geroago Gipuzkoako eta Zuberoako dantzen ikastaroak, Iñaki Arregi, Jexux Larrea eta Fernando Aristizabal-ekin.

2006an ikusi nuen bigarren aldiz zuzenean Argia dantza taldea dantzan (pekataria ni!). Kezka dantza taldeko Ane Sarasketa  gurekin ensaiatzen hasi zen eta bera izan zen gerora lotura lanak egin zituena, besteak-beste (ohorezko bazkide izendatuko zaitugu, Ane!). Emanaldi hura Sestaon izan zen, eman zuten azken Pas de Basque. Inbidiaz, Almute-dantza eta enparauak ikusten gozatu nuen.

Igandean, Arriagan, Sestaon inbidiaz begiratzen nituen haiekin dantzatzeko plazerra izanen dut: Gari, Jokin, Mikel, Josu, Unai, Jon, eta enparauak. Gainera besoak zabalik hartu gaituzte. Dantzari horiekin dantzatzea, haiengandik ikastea, ikuskizunaren sortze prozesuan parte hartzea, oparia izan da niretzat. Eta opariak eskertu behar dira, beraz,...

Mila esker denoi opari eder honengatik!!!

Herri guztietan gertatuko da akaso, baina gure herrian ohikoa izan da toki zehatz bateko ohitura hartu, zabaldu eta denboraren poderioz herri guztiaren ikur (nazional) gisa hartzea.

Hori gertatu zen gerra aurreko Durangaldeko "ezpata-dantza" taldeekin, Lizarrako Larrain-dantza edo Lesakako Olentzerorekin orainxeago eta azken urteotan Ituren eta Zubietako joaldunekin.

Euskal Herriko edozein txokotako "Euskal jai" edo gisakoren batean ikusiko ditugu joaldun taldeak, berdin Zuberoan, Tuteran edo Bizkaiko azken puntan.

Gaur dantzan.com-eko hemerotekan elkarrizketa honekin egin dut topo. Peio Santesteban, Zubietako joaldunak haien ohiturarenganako errespetua eskatzen du bertan. Peio-k dio ez diola inor-i joaldun talderik monta dezala galaraziko, baina eskatzen du joaldun izan nahi duenak ikasi dezala ohitura zer den, ezagutu dezala jotzeko modua eta ongi jo ditzala joareak.

Eta niri hitz horiek irakurtzean, dantzariak etorri zaizkit burura.

*Argazkia Cazenave-ri ostua, atrebentzia handiz.

Izugarria da Iruñeko erraldoi eta kilikien iruindarrengan duten eragina. 1860. urtean egin zituen Tadeo Amorena arizkundarrak, egun hain ezagunak diren figurak. Beraz, 150 urte beteko dituzte erraldoiek aurki. Horrek esan nahi du iruindarrik zaharrenak ere jaso duela kilikien puxikakadarik eta ikusi dituela erraldoiak dantzan alde zaharreko karriketan.

Umeek beldurrez begiratzen diete, nerabeek aupari. Helduek gaztaroko oroitzapenek dakarten goxotasunarekin. Denek mirespenez.

Normalean, San Ferminetan, San Fermin txikitan eta San Saturnino egunean besterik ez dira haien logela ilunetik ateratzen, dantzara. Jendea beti haien esperoan dago, eta ateratzen diren aldioro ehunka lagun biltzen da inguruan. Askotan zaila egiten da pausoari jarraitzea, umeen gurditxo batekin tupust egin duzulako, bilobarekin doan aitona bidean gurutzatu zaizulako, argazkilariak argazkirik onena atera nahi duelako zure gonapean,...

Noizean behin, udalak ospe handiko bestelako ekitaldietan ere ateratzen ditu kalera.

Asteburu honetan autobus geltoki berria zabaldu dute Iruñean eta konpartsa izan da ekitaldietako protagonista. Erabaki populista samarra udalarena, inaugurazioa eta konpartsaren arrakasta lotuz, baina ezin ukatu beti dela gozatua erraldoiak dantzan ikustea, eta are gehiago erraldoiak dantzaraztea.

Larunbatean 10 mila lagun bildu ziren erraldoiak dantzan ikustera Iruñeko gotorleku ingurura.

Ez dut ezagutzen horrenbesteko ikuslerik duen dantza emanaldirik.

*Argazkia: Diario de Noticias