Ezpalak dantza jaialdia

Iruñea. Maiatzak 25, larunbata

17.30ean Kalejira alde zaharreko karriketan barna.

18.00etan Ezpalak dantza tradizionalaren nazioarteko jaialdia Burgoen Plazan:

• Duguna dantza taldea (Iruñea, Nafarroa)
• Ttakun Kultur Elkartea (Lasarte-Oria)
• Byttomfoten folkedansgruppe (Oslo, Norvegia)
• Callús-eko bastoners-ak (Callús, Katalunia)
• Xiberoko Ikastoletako Ikasle Ohien Elkartea (Zuberoa)
• Loramendi Dantza Taldea (Aretxabaleta, Gipuzkoa)
• Le Quadrille Occitan (L'Union - Frantzia)

Eibar. Maiatzak 26, igandea (48. Euskal Jaia)

12.00etan Euskal Jaiko kalejira Urkizutik Untzagara.

12.30etan Ezpalak dantza tradizionalaren nazioarteko jaialdia Untzaga Plazan:

• Kezka dantza taldea (Eibar, Gipuzkoa)
• Oinarin dantza taldea (Antzuola, Gipuzkoa)
• Byttomfoten folkedansgruppe (Oslo, Norvegia)
• Callús-eko bastoners-ak  (Callús, Katalunia)
• Xiberoko Ikastoletako Ikasle Ohien Elkartea (Zuberoa)
• Loramendi Dantza Taldea (Aretxabaleta, Gipuzkoa)
• Le Quadrille Occitan (L'Union, Frantzia)
• Esbart català de dansaires (Bartzelona, Katalunia)

17.00etan Erromeria Aiko taldearekin.

Aurten sorgin-dantza eta enbor bereko ezpalak zarta araziko ditugu 2013ko gure jaialdian. Euskal Herrian Oriako eta Antzuolako sorgin-dantzak dira ezagunenak, baina Mutrikun, Zarautzen eta Bergaran ere dantzatu izan dira.

Eta gurean ez ezik, taldearen egiturak, mugimenduen eboluzioak nahiz doinuak berak -dantza gehienetan entzungo duguna- antzinakoak dirudite Europa osoan: bikotekideen artean luzitu nahi izatetik hasi eta besarkadekin -edo zaplasteko eta tiroekin- amaituko dira dantzak.Inauteri gustuko koreografiak dira, eta baliteke kontakizun edo herri-ipuinen bat izatea oinarrian...

Beste alde batetik, doinua, gainera, makila-dantzak egiteko erabili izan da Kantabrian, Errioxan, Gaztelan edo Katalunian, eta horietako bat ikusteko parada ere izango dugu aurtengo Ezpalak jaialdian.

Oriako sorgin-dantza (1919)

Esbart Catalá de Dansaires elkartea 1908. urtean sortu zen Bartzelonan. Bere helburua, oro har, Kataluniako dantza tradizionala ikertzea, babestea eta ezagutaraztea da. Kataluniako dantza talderik zaharrena da, oso pisu handiko elkartea, eta errekonozimendu-sari handiak merezi izan ditu. Gurean, beste batzuekin batera, ball de Sant Ferriol izeneko dantza eskainiko dute. Oso pieza ezaguna da Katalunia osoan, eta umeei azaltzen zaien Vienako San Ferriol-en istorioarekin lotzen da: Ferriol lapur-kuadrila baten buruzagia izaki, lapurretak tabernan ospatu eta artean dantza-pausu batzuk ere markatzen omen zituzten.   Urteekin bizimodua aldatu nahi izan omen zuen, eta ordura arteko lagunak ere konbentzitzen saiatu zenean, hil egin omen zuten. Ardo-zahato baten azpian lurperatu, eta handik aurrera zahato hark beti eman omen zuen ardoa, agortu gabe. Izan ere Sant Ferriol-ek, mirakuluz, atzaparrez ikutzen omen zuen zahatoa, eta horregatik Sant Ferriol-en dantzaren parte baten dantzariek atzaparra gora begira daramate.

Antzuola Gipuzkoako Debagoiena bailarako herria da, egun 2000 biztanle inguru ditu, eta duela 14 urte Oinarin izena eman zioten askoz lehenagotik sortutako dantza taldeari. Antzuolan, beste ohitura batzuen artean, “Gipuzkoako dantzak” izendatzen ditugunekin lotzen diren eta beste urteren baten Ezpalak jaialdian bertan ikusi izan ditugun dantza batzuk gorde dira. Aurten, halabaina, aratusteetako igandean egiten den sorgin-dantza ikusiko dugu. Antzuolan sorgin-dantza 1922. urterarte dantzatu izan zela dokumentatu da. Ondoren utzi egin zitzaion, eta 1990. urtean ekin zioten berriro. Koreografia Lasarte-Orian egiten den sorgin-dantzan oinarritzen da, eta horrez gain, Antzuolako inaute igandean atera ohi ziren hiru pertsonaia berreskuratu zituzten Oinarin taldekoek: hartza, domadorea eta tximinoa.

Eibarko Klub Deportiboaren barruan sortu zen Kezka dantza taldea 1958. urtean. Eibarko dantza ospakizunak sendotu eta bultzatzeko lanean dihardu ordutik.

Sorgin-dantza eta bestelako ezpalen gaiarekin lotutako hiru dantza eskainiko ditu Kezka dantza taldeak Ezpalak jaialdian. Batetik, Orbaizetako esku-dantza egingo du. Bikoteko joko-dantza honetan ondoren behin eta berriz errepikatuko diren bikote jolas eta hurbilketak ikusiko ditugu. Bestalde, Frantziako hainbat eskualdetan zabalduta dagoen  fricassee dantzaren aldaera bat dantzatuko dute Kezkako dantzari gazte eta helduek. Zehazki, Biarnon, Baigts-de-Bearn herrian, Jean Michel Guilcher ikertzaile frantziarrak bildutakoa dantza da. Bien artean, Arrateko makila txikien dantza egingo du Kezka, Ezpalak jaialdi honetan behin eta berriz entzungo dugun doinua makila-dantza horretan ere ageri baitzaigu.

Le Quadrille Occitan taldea 1973. urtean sortu zen Toulouse eskualdeko L'Union hirian. Gure jaialdian, besteren batekin,  la fricassée izeneko dantza eskainiko dute. Bere jatorriari buruzko adostasunik izan ez arren, oso antzinako dantza dirudi. Geroztik oso ibilbide  desberdinak egin ditu, eta, esate baterako, jaialdian behin eta berriro entzungo dugun doinua dantza haren ondorengo kontra-dantzarena omen da. Aipatzen diren ibilbideetako batzuk Pariseko dantza-geletaraino iritsi ziren; armadako dantza-maisuek erakusten zituzten karaktere-dantzen artean ere kokatzen da. Baina Ezpalak jaialdian ikusiko dugun bertsioa -Europa osoan egiten denaren antzekoa- beste bat da: XVIII. mendearen amaieran sortua, arinagoa eta sarritan umeek egin ohi zutena. Senar-emazte batzuen arteko haserrealdia irudikatzen du, tabernan lagunekin ederki igaro ostean, senarra etxeratzen denean. Izan ere, fricasseio okzitanieraz, errezeta baten izenaz gainera, “haserrealdia” ere esan nahi baitu. Talde hau lehen ere izandakoa da Iruñean; hain zuzen 1983. urtean.

Aretxabaletan, inguruko beste herri batzuetan egiten zen antzera, festa berezi eta propio bat antolatzen zen antzina karnabaletan: bertako txinodantza. Badirudi 1934. urterarte ospatu zela. Gizonezkoek egiten zuten, eta dantzan aritzeko, emakumeen ehunezko azpikogona edo “kamixa” zuri luzea janzten zuten dantzariek, buruan kapela zahar bat eta lehenagoko oinetakoak (abarkak, abarketak...) eta galtzerdiak. Horretaz gain, aurpegia beltzitu egiten zuten ikatzez. Iladan jarri eta herrian zehar ibiltzen ziren kantuan, behetik goraino, txistularien laguntzaz. Urteak pasata, 1975ean, berreskuratu egin zen ohitura. Doinua eta jantziak mantendu egin ziren, eta abestia, euskaratu. 10-12 lagunek osatzen dute tradiziozko dantza hau: lehenago Santa Ageda eskean ibilitako  mutilek egin ohi zuten, baina 1998tik aurrera neskak ere ateratzen dira inauterietako igandeko eguerdi aldera.

Zuberoako maskaradetako pertsonaiak dira kerestuak. Bi izaten dira, nagusia eta laguntzailea, eta zamaltzaina zikiratzea dute haien lana. Biarnesez mintzo dira. Txerreroak lagunduta sartzen dira plazara, eta erdian direla, nagusiak lan egin behar dutela esaten dio laguntzaileari. Honek ez du lanik egin nahi, igandea izanik, harik eta dantzan aritu eta ardoa edan arte. Orduantxe dantzatzen dira aurtengo jaialdian errepikatuko zaigun airean, eta bai komikoki dantzatu ere: sudurretik tira, belarrietatik tira, zaplastekoak... Dantza egindakoan, zamaltzaina zikiratzen saiatuko dira, baina hainbat aldiz saiatu arte, ez dute lortuko.Xiberoko Ikastoletako Ikasle Ohien Elkarteko (XIIO) gazteak izanen ditugu joko honen emaile. 2012an haiek eman zituzten maskaradak Zuberoan.

Kataluniako Bages eskualdeko Callús izeneko herrian duela hamar urte baino gehiago egiten dute dantzan bertako bastoners-ek. Katalunia erdialdean eta Pirineo inguruan oso-oso antzinakoak dira Caramelles edo Aste Santuko jaiak, eta orduantxe dantzatzen dira gure  bastoners-ak: Pazko igandean Callús-en herrigunean bertan eta bezperako larunbatean inguruetako masia eta baserrietan aritzen dira dantzan eta kantuan, eta ordainetan gailetak eta ardo gozoa jasotzen dituzte.  Ball de bastons (makila-dantzak)  oso genero zabaldua da Katalunian, eta lehen gizonezkoek bakarrik dantzatzen zuten. Gaur egun taldeak 8 edo 12 dantzarik osatzen dituzte, eta euren jantzietan buruko zapia, gona eta zintzarriak ez dira inoiz falta. Doinua gralla-ren bidez (bertako gaita edo dultzaina) jotzen da.