Iñaki Zubeldiaren itzala luze eta zabal agertu zitzaigun Lizartzako inauteri dantzen ikastaroan. Iñaki Bengoetxeak eta Rafa Aginagak, Otsolar taldeko eta Lizartzako inauteri dantzetako heldu eta gaztetxo talde eder batek lagunduta, argibide eta azalpen guztiak eman zizkiguten dantza errepertorio eder honen inguruko gora-beherak eta jakingarriak aletuz.
Orain hilabete gutxi zendu den Iñaki Zubeldiaren lana goraipatu zuten lizartzarrek. XX. mendean inauterietan dantza hauek egiteko ohitura berreskuratu eta indartzen lan handia egin zuen Zubeldiak, eta erritualaren xehetasunak ederki asko ikasita dituzte Otsolar taldeko lagunek.
Tolosako Usabal Kiroldegian elkartu ginen Lizartzako inauteri dantzen ikastaro trinkoa egiteko. Dantza sorta zabala da eta ezin denak ikasi, baina laupabost ikusi genituen eta ondo ikasi eta dantzatzeko ziklo oso dibertigarria dela konprobatu ahal izan genuen. Lehenengoa, bigarrena, makil-dantza, brokel-dantza...
Dantzari, kapitain eta sarjentuen jantziak ere erakutsi zizkiguten, eta Lizartzako inauterietan izaten dute egitaraua azaldu ziguten, inaute aurreko asteburuan, larunbatean nola ibiltzen diren inauteri dantzekin puska biltzean baserrietan eta igandean berriz herrian bertan, azken emanaldia plazan eginez.
Dantza sorta ederra, jostagarria eta dantzarako gozagarria osatzen dute Lizartzako inauteri dantzek, eta beren errertorioa maitasunez gorde eta zabaltzeko lanean dihardutela erakutsi ziguten Otsolar dantza taldeko lagunek.
Andoaingo Axeri-dantzaren elkarteak goiza ongi antolatu zigun. Lehenengo hitzaldiak. Xabier Lasak axeri-dantzaren berreskuraketaren eta bilakaeran izandako zenbait kontu interesgarri aipatu zizkigun. Ondoren, Juantxo Arregik 1970eko hamarkadan axeri-dantza berreskuratzen aritutako taldeak izandako gora-beherak, zailtasunak eta lorpenak gogoratu zizkigun.
Axeri-dantzaren elkarteko lagunek jantziari buruzko azalpenak eskaini zizkiguten eta janztearen errituala, eta Andoaingo San Joan egunak berak berarekin dituenak xehetu zizkiguten.
Eta erritual horretan, jatekoa eta edatekoa inoiz ez dela falta frogatzeko, hamaiketako ederra egitera eraman gintuzten denok. Ondoren, saio praktikoa iritsi zen. Txistulariak prest ziren, eta baita axeri-dantza elkarteko lagun talde zabal bat ere. <7p>
Txistularien ondoan, ikastaroa adi-adi jarraitzen Juantxo Arregi, Juan Antonio Amilibia Katto eta Iñaki Arregi. Axeri-dantzaren historian parte hartze handia izandako hiru lagun.
Zatika zatika, axeri-dantzaren zati guztiak osatzen joan ginen: aitarena, orratzarena, illentiarena,... eta bukatzeko perratza eta giza-dorrea.
Jokoa eta erritualak bat egiten dute dantzarekin, baina dena batera hartu, barneratu eta gozatu beharra dago, bestela herren geratzen baita axeri-dantza. Eta bere osotasunean festa indartsu eta berezia da, zalantzarik gabe.
Data: 2012ko abenduak 15, larunbata Ordutegia: 10:00 – 13.00 Lekua: Tolosa, Usabal kiroldegia (Usabal 25 A, 20400 Tolosa) Prezioa: 15 € Izena emateko epea: abenduak 10 Ikastaroan
izena emateko egin klik hemen
Lizartzako inauteri dantzak Inauterien inguruan dantza sorta ederra libratu da Lizartzan. Libratu, izan ere, XX. mendean, Gerra Zibilaren ondoko urteetan ez ziren dantzatu, eta ia-galdu ziren. Baina ez, loaldiaren ondoren iratzarri zituzten beren dantzak lizartzarrek, eta gaurdaino iritsi zaizkigu.
Inauteriak ospatzeko, segizio koloretsua antolatzen dute lizartzarrek. Zortzi dantzariz osatutako taldeak batetik, eta horiekin kapitaina, sarjentoa, zaldidunak eta espentzieroak (zerbitzariak) osatzen dute konpartsa. Baserriz baserri Lizartzako lurretan barrena puska biltzea egiten dute, eta ibilbidean, eta ibildea bukatuta herriko plazan, Lizartzako inauteri dantzen sortako dantzak eskaintzen dituzte.
Paseoa, lehenengoa, bigarrena, seigarrena, ostiko-dantza, etxe-dantza, lau ostiko, azken-paseoa, makil-dantza eta brokel-dantzak osatzen dute Lizartzeko inauteri dantzen sorta.
Sorta horietako zenbait dantza ikasteko aukera izango dugu ikastaro honetan Lizartzako Otsolar dantza taldeko kideen eskutik. Goiz batean ezin denak ikusi, baina lauzpabost dantza ikasteko ahalegina egingo dugu.
Gipuzkoako brokel-dantzarekin edo Durangaldeko dantzari-dantzarekin antzekotasunak izan arren, ezaugarri bereziak dituzte Lizartzako inauteri dantzek, batipat gorputz, buru eta eskuekin aipatutako errepertorioetan ohikoak ez diren mugimenduak egiten baitira.
Otsolar dantza taldea
Esan bezala Lizartzako inauteri dantzak larri izan dira XX. mendean zehar. Ezaguna da 1928ko argazki eder hau, Lizartzako inauteriak dantzatzera atera zen taldea erakusten duena.
Otsolar dantza taldeak argazki horretan agertzen diren guztien izenak bildu zituen. Baita 1934ko beste argazki batekoak ere. Azken urteak izan ziren. 1936an gerra etorri zen eta hor bukatu ziren inauteri dantzak Lizartzan. Hogei urtez lo izan ziren dantzak. Baina halako batean, 1955ean, berpiztu egin zuten dantza sorta osoa. Baina berriz ere hainbat eten izan ziren dantzetan, 1980ko hamarkadan jarraitu zuten ahaleginak, eta 1994an inauteriak berreskuratu eta dantzek beren tokia hartu zuten festan berriz ere.
Azken hamarkadetan Otsolar dantza taldea arduratzen ari da Lizartzako inauteri dantzak bizi eusteaz eta belaunaldi berriei dantza eta ohitura sorta berezi hau transmititzeaz. 2003. urtean Lizartzako Iñauteri Doiñuak izeneko CDa grabatu zen, eta bertan bildu zituzten dantza guztien doinuak.
Ikastaro honen aurreko deialdiak izan duen erantzun zabalaren ondorioz eta zenbait lagun kanpoan geratu zenez, berriz egitea erabaki dugu. Saio berria azaroaren 24an, larunbatean, izango da, Elgoibarren, eta erne, arratsaldez!
Dantzari ttipi, lau urrats eta kitto! Claude Iruretagoiena, Jon Iruretagoiena Maritzuli konpainia
Data: 2012ko azaroak 24, larunbata Ordutegia: 16:00 – 19.00 Lekua: Elgoibarko Musika Eskola (Aita Agirre Plaza, 20870 Elgoibar) Prezioa: 15 € Izena emateko epea: Azaroak 19 Ikastaroan
izena emateko egin klik hemen
Dantzari ttipi, lau urrats eta kitto!
Umeekin
dantza tradizionala lantzeko eredu bat aurkeztuko dute Claude
Iruretagoienak eta Jon Iruretagoienak saio honetan. Hainbat burukomin
sortzen dizkie dantza irakasleei dantza tradizionala umeekin lantzeak.
Maritzuli konpainiako dantza-maisuek Ixtorio Mixtorio ikusgarriaren
prozesuan garatutako eredua aurkeztuko dute. 1996an estreinatu eta
2012an berrituta aurkeztu du Maritzulik Euskal folklorearen aberastasuna
umeekin landu ahala erditutako ikuskizuna da Ixtorio Mixtorio.
Lau urrats eta kitto! oinarrietara jotzeko deia da. Lau urratsekin
euskal tradizio koreografikoaren zati eder bat dantzatu eta gozatu
baitezakete umeek. Urrats horiek ikasiz eta bakoitzarekin egin
daitezkeen dantzak jorratuz umeekin egindako ibilbidea aurkeztu da
ikastaro honetan.
Claude Iruretagoiena (Baiona, 1960) Betti Beteluren
ikaslea, Juan Antonio Urbeltz-ekin
sakondu zuen irakaskuntza, eszenaratze eta
koreografia tekniketan. Zortziko eta Alakiketan ikuskizunetan parte
hartu zuen, eta 1992an bere lehen lana, Xirula Mirula plazaratu zuen.
Eskualde desberdinetako dantza-maisuekin euskal dantza tradizionalaren
errepertorioaren ezagutzan sakondu zuen. Horrekin batera, Bearneko
branleak, schottish, polkak edota Gaskuinako dantzak ikasi zituen. 1995ean
Pier Pol Berzaitz-ek sortutako Elkanoren semeak ikukizun musikala
eszenaratu eta koreografiatu zuen. Suitzako Nomades-LE Loft Vevey
konpainiarekin Courrier du Pacifique ikusgarria landu zuen. Jantzi
tradizionalak eta historikoak egiten ditu Irulea elkartearen baitan.
Hamaika ikastaro eman ditu eta EDBren dantza irakaslea izana da. Besteak
beste Argia-Ikerfolk, Malandain Ballet Biarritz, Biarritz Culture,
Garazikus, Institut Culturel du Pays basque eta Iparraldeko Dantzarien
Biltzarrarekin egin ditu lankidetzak. Berak zuzentzen duen Maritzuli
konpainiarekin hainbat ikuskizun taularatu ditu: Ixtorio Mixtorio
(1996), Ingura Mingura (2000), Côté Cour... Côté Jardin... (2004), Kutx
ala Pil? (2005), Aurrez aurre (2009).
Jon Iruretagoiena (Baiona, 1985) Maritzuli
konpainiako dantzaria, dantza-maisua eta lehendakaria da gaur egun Jon
Iruretagoiena. Beskoitzeko Oinak Arin eta Ahurtiko Ortzadar taldeetan
aritu zen dantzan ume zelarik, eta 1996tik gerora Ixtorio Mixtorio
taldean hasi eta horren ondorengo den Maritzuli konpainian dihardu.
Donostiako Argia dantzari taldean ere aritzen da. Claude Iruretagoyena,
Bruno Delavigne eta Iñaki Arregi izan ditu dantza-maisu. Hainbat dantza
ikusgarritan aritu da bere ibilbidean. Maritzulirekin Ixtorio Mixtorio, Ingura-Mingura, Côté cours... Côté Jardin, Dantzama, Kutx ala pil edo Aurrez aurre ikuskizunetan dantzari aritu da besteak beste, eta Argiarekin Axeri Boda, Axuri Beltza eta Aunitz Urtez-en. 2012ean Maritzulik estreinatu duen Ixtorio Mixtorio (II)
ikusgarrian koreografia eta dantza-maisu lanak egin ditu. Zuberoako
dantzaren historia ikertu du eta horren inguruko zenbait hitzaldi
eskaini ditu. Iparraldeko Dantzarien Biltzarreko dantza irakaslea da
gaur egun.
Deialdiak izan duen erantzunak frogatzen digu kezkatzen gaituen gai bat planteatzen zutela Iruretagoiena aita-semeek ikastaro honekin. Berrogeita hamar lagun elkartu ginen Donostian, Loiola auzoko Dantzagunean, eta batzuk kanpoan geratu ziren, kabitu ezinda.
Dantza irakaskuntzan duen eskarmentuan oinarrituta, sintesi lan honetara iristeko egindako ibilbidea laburtu zigun Claude Iruretagoienak, eta segidan, Jon Iruretagoienarekin batera, ariketa-urrats-aldaira sorta zabal bat lantzeko aukera izan genuen.
Oinekin mugimenduaren oinarrizko aukerak azaldu ondoren (bi oinetatik bi oinetara, bietatik batera, batetik bietara, batetik bakarrera,...) arruntenarekin hasi ginen, oinezko urrats arruntarekin, eta horrekin espazioan mugitzeko dauden aukerak ikusita, konbinazio desberdinekin sortzen diren ariketak eta horietako bakoitzarekin landu daitekeen urrats eta dantzak jorratzen joan ginen.
Claude Iruretagoienaren proposamenak eta Jon Iruretagoienaren oinak gure burmuinak baino azkarrago korritzen dutela antzeman genuen zenbaitek, baina hala ere, urrats-ariketa desberdinekin urrats-dantza ugari lantzeko era sinple eta eraginkorrak ezagutu genituen.
Metodologia pedagogiko honetan oinarrituta eraiki dute Maritzuli konpainiako dantza-maisuek Ixtorio Mixtorio umeentzako dantza ikuskizuna, eta horren inguruko xehetasunak eskaini zizkigun Claude Iruretagoienak. Umeek, umeen neurriko dantza eta jolasak eginez, dantzan ikasi eta aldi berean ikuskizun bat eskaintzeko duten gaitasuna frogatzen dute horren bidez.
Orain 16 urte estreinatu zuten Ixtorio Mixtorio, eta 2012an berriz ere taula gainean jarri dute ikuskizuna. Azaroaren 10ean Eibarren, Coliseo antzokian izango da ikusgai.
Dantzari ttipi, lau urrats eta kitto! Claude Iruretagoiena, Jon Iruretagoiena Maritzuli konpainia
Data: 2012ko irailak 29, larunbata Ordutegia: 10:00 – 13.00 Lekua: Dantzagunea (Arteleku - Kristobaldegi, 14. Txomin Enea, Donostia) Prezioa: 15 € Izena emateko epea: Irailak 24 Ikastaroan
izena emateko egin klik hemen
Dantzari ttipi, lau urrats eta kitto!
Umeekin dantza tradizionala lantzeko eredu bat aurkeztuko dute Claude Iruretagoienak eta Jon Iruretagoienak saio honetan. Hainbat burukomin sortzen dizkie dantza irakasleei dantza tradizionala umeekin lantzeak. Maritzuli konpainiako dantza-maisuek Ixtorio Mixtorio ikusgarriaren prozesuan garatutako eredua aurkeztuko dute. 1996an estreinatu eta 2012an berrituta aurkeztu du Maritzulik Euskal folklorearen aberastasuna umeekin landu ahala erditutako ikuskizuna da Ixtorio Mixtorio.
Lau urrats eta kitto! oinarrietara jotzeko deia da. Lau urratsekin euskal tradizio koreografikoaren zati eder bat dantzatu eta gozatu baitezakete umeek. Urrats horiek ikasiz eta bakoitzarekin egin daitezkeen dantzak jorratuz umeekin egindako ibilbidea aurkeztu da ikastaro honetan.
Claude Iruretagoiena (Baiona, 1960) Betti Beteluren
ikaslea, Juan Antonio Urbeltz-ekin
sakondu zuen irakaskuntza, eszenaratze eta
koreografia tekniketan. Zortziko eta Alakiketan ikuskizunetan parte
hartu zuen, eta 1992an bere lehen lana, Xirula Mirula plazaratu zuen.
Eskualde desberdinetako dantza-maisuekin euskal dantza tradizionalaren
errepertorioaren ezagutzan sakondu zuen. Horrekin batera, Bearneko
branleak, schottish, polkak edota Gaskuinako dantzak ikasi zituen. 1995ean
Pier Pol Berzaitz-ek sortutako Elkanoren semeak ikukizun musikala
eszenaratu eta koreografiatu zuen. Suitzako Nomades-LE Loft Vevey
konpainiarekin Courrier du Pacifique ikusgarria landu zuen. Jantzi
tradizionalak eta historikoak egiten ditu Irulea elkartearen baitan.
Hamaika ikastaro eman ditu eta EDBren dantza irakaslea izana da. Besteak
beste Argia-Ikerfolk, Malandain Ballet Biarritz, Biarritz Culture,
Garazikus, Institut Culturel du Pays basque eta Iparraldeko Dantzarien
Biltzarrarekin egin ditu lankidetzak. Berak zuzentzen duen Maritzuli
konpainiarekin hainbat ikuskizun taularatu ditu: Ixtorio Mixtorio
(1996), Ingura Mingura (2000), Côté Cour... Côté Jardin... (2004), Kutx
ala Pil? (2005), Aurrez aurre (2009).
Jon Iruretagoiena (Baiona, 1985) Maritzuli konpainiako dantzaria, dantza-maisua eta lehendakaria da gaur egun Jon Iruretagoiena. Beskoitzeko Oinak Arin eta Ahurtiko Ortzadar taldeetan aritu zen dantzan ume zelarik, eta 1996tik gerora Ixtorio Mixtorio taldean hasi eta horren ondorengo den Maritzuli konpainian dihardu. Donostiako Argia dantzari taldean ere aritzen da. Claude Iruretagoyena, Bruno Delavigne eta Iñaki Arregi izan ditu dantza-maisu. Hainbat dantza ikusgarritan aritu da bere ibilbidean. Maritzulirekin Ixtorio Mixtorio, Ingura-Mingura, Côté cours... Côté Jardin, Dantzama, Kutx ala pil edo Aurrez aurre ikuskizunetan dantzari aritu da besteak beste, eta Argiarekin Axeri Boda, Axuri Beltza eta Aunitz Urtez-en. 2012ean Maritzulik estreinatu duen Ixtorio Mixtorio (II) ikusgarrian koreografia eta dantza-maisu lanak egin ditu. Zuberoako dantzaren historia ikertu du eta horren inguruko zenbait hitzaldi eskaini ditu. Iparraldeko Dantzarien Biltzarreko dantza irakaslea da gaur egun.
Inauteriak bete-betean agertu zitzaizkigun Donostiako San Telmo museora Thierry Truffaut-en eskutik pasa den urtarrilaren 14an. "Lapurdiko inauteriak eta bere lehengusuak" izeneko saioa eskaini zigun ikertzaile baionarrak, eta inauterien oinarrizko azalpenetatik abiatuta, Europan ohikoak diren hainbat ezaugarri eta azkenik Lapurdiko inauteriaren inguruko xehetasunak ezagutzeko aukera izan genuen.
Lapurdiko inauteriak: 33 urtez ikertzen
Ezer baino lehen, asteburu honetan bertan, otsailaren 4an, aurkeztuko duen liburuaren berri eman zigun Thierry Truffaut.
Izan ere, azken 33 urteotan, Lapurdiko inauteriaren inguruan egindako ikerketa eta bilketa lan handiaren emaitza, oso osorik, bere dokumentu, ohar, idazlan, argazki eta agiri guztiekin, argitaratu eta "emango" du argitalpen baten bidez. "Herritarrengandik jasotakoa herritarrei itzuli" nahi diola adierazi zigun Truffaut-ek, eta beraz, material guzti hori, 3.500 orrialdez osatutako lan-mardula, argitaratu eta lapurtar eta inauterizale guztien eskura jarriko du. Liburu bat eta hiru DVDk osatzen dute argitalpena, eta izenburua "Vers un inventaire des traditions carnavalesques et hivernales
de la province du Labourd” du. Jose Migel Barandiaran Fundazioak argitaratuta, Lapurdiko 40 herritako inauteriei buruzko testigantzak, albisteak, agiriak, argazkiak jasotzen ditu. Ez bakarrik Thierry Truffaut-ek idatzitakoak, baizik eta baita beste ikertzaile batzuk egindako lanak ere. Otsailaren 4an, Baionan, Eusko Ikaskuntzaren egoitzan egingo da lan honen aurkezpena.
Zotal egunak, neguko festak
Inauteriak, neguko festen barruan ulertu behar direla argitu zuen Thierry Truffaut-ek hasieratik. Nekazarien antzinako mundu ikuskeran, mundua zikloen arabera pentsatzen zen, eta urte berriaren zikloa edo zotal egunak ziklo aldaketaren une gorena ziren. Hartza atera eta udaberria dator. Neguko soltizioan hasi eta martxoa edo bazko bitartean, urtearen aldaketa egiten den sasoia da, eta garai batean, Frantzian bakarrik urte hasiera ospatzeko 20 data desberdin ere izan ziren. Urte aldaketarekin, zaharreko txar guztiak kendu, eta berriko onak etorrarazi nahi izaten dira. Inauteriak ere neguko festak dira, urte aldaketako festak.
Grezia klasikoan, Dionisio festetan neguko solstizioa ospatzen zela dio Baionako ikertzaileak, eta maskarak beharrezko zituztela jainkoetatik babesteko. Ezagutzen den lehen maskara Trois Freres haitzuloko irudia da, orain 15.000 urtekoa.
Hartza
Hartza da Europa osoan neguko pertsonaia nagusia. Neguko loaldia San Martin (azaroak 11) egunez hasi ohi du eta otsailaren 2 arte izango da lozorroan. Gizakia, hartzarengandik datorrela sinistu izan da, eta horren berri jaso izan da Zuberoan, Santa Grazin. Europako iparraldean zabalduago dago sinesmen hori. Otsailaren 2an, Hartza iratzarri, belarra jan, puzkerra egin eta festa hasten da. Hartza hil eta berpiztu egiten da festan.
Hainbat ele zahar daude Hartza eta emakumea lotzen dituena, neskazalea baita hartza. Neska batekin elkartu ondoren izandako kumea, Joan Hartza, Harzkumea edo Harxko da, erdi gizakia, erdi hartza. Inauterietan erabat zabalduta daude hartzaren mozorroak.
Argazki bidez, hartza mozorroarekin ospatzen diren hainbat neguko festa erakutsi zizkigun Thierry Truffaut-ek: Gedre-ko hartzaren ehiza, Paubeko hartzaren ehiza, Arles sur Tech-eko Harzaren festa, edo Prats de Molloko hartzaren festa... Lapurdin, azken hartza 1965ean atera zen inauterietan, eta gero 1969an berreskuratu zen. Truffaut-ek bildutako datuen arabera, 1905ean Baionan hartza atera zen kaskarotekin, eta 1927an, Tillac margolariak, kaskarotak hartzarekin margotu zituen Kanbon. Hartza Lapurdiko inauterietan ageri den argazki bakarrena 1953koa da, Kanbon ateratakoa. Zuberoan eta Nafarroa Beherean ere agertu izan dira hartzak inauterietan, horien artean adibidez Arberats-eko inauterietan agertu izan zena 80ko hamarkadan.
Oso garrantzitsua da inork ez ezagutzea nor ezkutatzen den mozorroaren azpian, eta aurpegia estaltzeaz gain, larruen usainak gordinak horretan laguntzen du. Zenbaitetan, hartzak adarrekin agertzen dira, eta hori Europan oso arrunta omen da. Hainbat inauterietan agertzen dira Hartzak: Arizkun, Ituren, Markina, Zalduondo... Baita Aragoin (Bielsa), Frantziako kataluinian (Arles sur Tech, Prats de Mollo, St. Laurent de Cerdans..), Kantabria (Silio), Galizia (Salcedo), Austria, Moldabia, Polonia, Bulgaria, Alemania, Italia, Grezia...
Maskarak
Trois Frereko maskaratik hasita gaurdaino, munduko hainbat tokitan zabaldu dira maskarak neguko festetan. Maskara harrigarriak erakutsi zizkigun Truffaut-ek, Suitzako Silvesterclaus-ekoak, besteak beste.
Neguko maskarak basatiak direla dio, piztiak, eta urte berrikoak berriz ederrak. Ohikoa omen da erratzak eta ixipuak erabiltzea, urte zaharreko gauza txarrak garbitzeko. Ituren eta Zubietako Joaldunak, Bulgariako Kukeri-ak edo Lapurdiko Kotilun-gorriak sistema bereko mozorroak bere ttuntturro, joare eta ixipuekin. Joareak eta zintzarriak pasabidean egin arazteko hotsa nabarmena sortzen dute. Gaitza uxatu eta babes uhina eratzen dute. Horregatik egin ohi da kuestazioa joareekin.
Lapurdiko inauteria
bere sisteman
1980ko hamarkadan ekin zitzaion Lapurdiko inauteria berreskuratzeari. 20 urteren buruan, 2000. urtean, berreskuraketaren emaitza aztertzen hasi zen Thierry Truffaut. Beskoitzen, Onak Arin taldearekin eta Claude Iruretagoienarekin 1981an antolatu zen inauteria. Horren aurretik 1937-38 inguruan atera ziren azken kaskarotak bertan. 2004 urtean Beskoitzera joan, eta herriko gazte batek esan zion Beskoitzen inauteria ez zela inoiz galdua izan. Belaunaldi bakarrean inauteria berreskuratu eta "betidanik" halaxe jarraitu zuen sentipena zabaldua zen herritarren artean.
Thierry Truffaut-ek azaldu zuenez, Baionako familia gaskoin bateko kidea da. Euskal kultura ikertzeko gogoa abertzaletasunetik sortu zitzaion. Herri egiteko gogotik, sustraiak, erroak, identitatea ondo ezagutzeko beharretik. Eta ondoren, ikerketen emaitzak herria egiten jarraitzeko erabiltzeko asmoarekin bildu dituela azpimarratu zuen.
Lapurdin inauterietako kuestazioan bi taldek parte hartzen zuten: kaskarotak eta maskak. Lapurdiko maskei buruzko lehen aipamena 1315ekoa da. Kuestazioko kantuak ohikoak izan dira. Oro har, Lapurdiko inauterietan parte hartu izan duten pertsonaiak aipatu zituen:
Musikariak:
xirula eta ttun-ttuna, atabala, arrabit.
Banderaria
Kaskarotak
Jauna eta
anderea (ezkontza)
Ponpiera
Saint Pansard
Kotilun-gorri
Hartza eta
erakuslea
Besta-gorriak
Lapurdiko inauteriko zenbait margolan eta argazki zahar erakutsi zituen: Uztaritzeko inauteria 1906an, Uztaritzeko kaskarotak, ponpiera, kotilun-gorri eta besta-berria,... Kaskaroten argazki zaharrena 1887ko Ezpeletakoa, biolinak lagunduta. Hazparne (1922), Kanbo (1910), Biarritz, Donibane Lohizune... Herrietako taldeak hirietara jotzen omen zuten kuestazioa egitera. Senpere, Ezpeleta.
1960an bukatzen da Uztaritzen
inauteria antolatzeko eredu zaharra. Urtero antolatu eta desegiten zen antolaketa mota zen. 1966-68 inguruan, Izartxo taldea arduratuko da tradizioari eusteaz. Gaur egun ere mutil ezkongabeek jarraitzen dute inauteria egiten Uztaritzen.
Berreskuratu, egokitu, gogoratu
Zenbait herritan 60 urtez inauteria ospatu gabe pasa arren, behin martxan jarrita inork ez zien azaldu beharrik izan nola egin behar zituzten gauzak. Bazekiten nola egin arrera kaskarotei, zein jaki mota eskaini (inauterietako pastelak), e.a. Jan eta edan, edan eta jan, etxeko jabeek oturuntza ederrak paratzen dizkiete maskaratueri. Kaskaroten festarekin, harreman sozialak bideratzen dira, bizilagun berriak auzoan txertatzen dira... Auzoko identitatea, herrikoa baino sendoagoa baitzen garai batean.
Aduna eta Andoaingo axeri-dantza Andoaingo axeri-dantza elkartea
Data: 2012ko urtarrilak 21, larunbata Ordutegia: 10:00 – 13.00 Lekua: Urigain kultur etxea, La Salle Etorbidea 6 - 20140 Andoain. Prezioa: 15 € Izena emateko epea: Urtarrilak 15
Aduna eta Andoaingo axeri-dantza Tradizio zahar, bitxi eta jostagarria gorde da Andoain eta Adunan, eta festa berezi horri erreparatuko diogu Andoaingo Axeri-dantza elkartearen eskutik. Ekainaren 24an, San Joan egunez, Andoainen, eta abuztuaren 15ean, Andre Mariaren egunean Adunan, dantzatzen dira axeri-dantzak gaur egun.
Aduna, 1929. Axeri-dantzan parte hartu zutenen argazkia
Dantzak, musika, joan-etorriak, jolasak, borrokalditxoak, harrapaketak, lasterkak, perratze antzerkiak, dorreak eta beste hainbat osagai ditu axeri-dantzak. XVIII. eta XIX. mendeetan Larramendi eta Iztuetak festa honen berri eman zuten, baina XX. mendean, gerra zibilaz geroztik plazatik ezkutatu zen. 1970eko harmakadan, Andoaingo Lizar Makil dantza taldeak berreskuratu zuen Bixente Olanoren laguntzarekin.
Andoaingo axeri-dantza elkartea
Berreskuraketa ondoren urtez urte festari eusteko sortu da Andoaingo axeri-dantza elkartea, eta andoaindarren artean tradizioa sustraitzeko lanean dihardu. Lizar Makil taldearekin hasi eta orain gutxi arte axeri-dantza bultzatuz aritu den Juantxo Arregik eta Axeri-dantzaren elkarteko Xabier Lasak eskainiko dituzte axeri-dantzaren nondik norakoak eta argibideak. Historia, berreskuratzen prozesua eta gaur egungo egoera eta janzkera ere izango dute mintzagai.
Ondoren, Andoaingo axeri-dantzako elkarteko kideen eskutik, dantza osatzen duten zatiak banan-banan landuko dira, dantzatuz edo jolastuz, tokatzen denaren arabera. Aitarena, zortzikoa edo esku-aldatzekoa, orratzakoa, txingoa edo ilentia, korrika, perra jartzea eta borroka edo torrea besteak beste.
Andoaingo Urigain kultur etxean egingo da saio teorikoa eta ondoren, Arrate pilotalekuaren azpikaldean egingo da saio praktikoa.
Lapurdiko inauteriak eta bere lehengusuak Thierry Truffaut
Data: 2012ko urtarrilak 14, larunbata Ordutegia: 10:00 – 13.00 Lekua: San Telmo Museoa, Zuloaga plaza 1, 20003 Donostia. Prezioa: 15 € Izena emateko epea: Urtarrilak 9
Lapurdiko inauteriak eta bere lehengusuak Inauterien inguruko saio teoriko honek bi zati izango ditu. Batetik, Lapurdiko inauteriaren berreskuratze prozesuari begiratuko dio Truffaut-k. 1960ko hamarkadan Guilcherren bilketa, 70koan Argiaren berregite lana eta ondoren Begiraleak eta EDBren bidez inauteriak herriz herri birsortzen joan ziren Lapurdin 80ko hamarkadan. Prozesu hori ikertu du Thierry Truffaut-ek eta atal bat "Joaldun et Kaskarot" liburuan ezagutzera eman badu ere, laster argitaratuko du bereiziki Lapurdiko inauteria aztergai duen liburu berri bat.
Saioaren bigarren atalean Euskal Herriko inauteriak eta bertan aurki ditzakegun pertsonaia bereziak Europako testuinguruan kokatzeko irudi bidaia egingo dugu Thierry Truffaut-ekin. Urteak daramatza Europako hainbat inauteri aztertzen, eta horietan aurkitutako hainbat antzekotasun eta irudi harrigarri erakutsiko ditu argazki bidez.
Kuestazio edo eske errondak, mozorroak, hartzak, ezkontzak, ijitoak, joaldunak eta bere senideak, heriotza eta berpiztea, perratze, orrazte eta ile-mozteak eta bestelako inauterietako hainbat osagai Europako zenbait txokotan azaleratzen direla erakutsiko du Truffaut-ek. Euskal inauteria eta bere dantzak, testuinguru zabal eta harrigarri batean kokatzeko mintegia izango da.
ThierryTruffaut (Baiona, 1957)
Thierry Truffaut-ek antropologia soziala eta
eta historikoa ikasi zituen Le Hougan, Gizarte Zientzien Goi Ikasketen Eskolan, eta Euskal Herriko, Gaskoinako eta Pirinioetako festa eta inauteriak ditu ikergai azken hogeita hamar urtetan. Euskal Dantzarien Biltzarrako presidente izan da eta Lapurdiko inauteriaren berrezartze prozesuan parte hartu zuen besteak beste Pierre Bettelu, Pierre Gil eta Claude Iruretagoienarekin, eta EDB, Begiraleak eta Lapurtarrak elkarteen babesean. Hainbat artikulu eta ikerketa lan argitaratu ditu inauterien inguruan, eta Zubieta eta Lapurdiko inauteriak sakon ikertu zituen Joaldun et Kaskarot (Elkar, 2005) liburuan.
Ezpata-dantza genero bizi eta dibertigarri bat ikasten hasi eta dantzan gozatzeko aukera eskaini digu pasa den urriaren 1ean Dantzagunean egindako Rapper ezpata-dantzen ikastaroak. Jeremy Carter-Gordon, dantzari, musikari eta etnokoreologo estatubatuarra izan dugu irakasle, eta urratsez urrats Ingalaterrako dantza tradizional hauen oinarriak irakatsi dizkigu.
Ikasleen artean, orain 20 urte inguru dantza horiek berak Ingalaterrako Monskeaton morris men taldearekin ikasten jardundako zenbait dantzari izan genituen. Eta hain zuzen ere, ikastarorako erabilitako rapper-ak, garai horretan dantza horiek lantzeko Goizaldiko dantzari talde batek erositakoak izan dira (Mila esker Goizaldi!). Jeremy Carter-Gordon irakasleak Estatu Batuetatik rapper ezpata sorta bat eskatuta zuen, baina Madrilen, aduanan geratu dira bahituta.
Northumberland-eko ezpata-dantzak
Ingalaterrako ipar-ekialdean, Northumberland eta Durham eskualdetan dantzatu ohi izan dira dantzak dira rapper-ak. Ezpata-dantzak dira, punta eta helduleku (hilt and point) erakoak. Alegia, dantzariek ezpatak elkarri emanez kateak, borobilak eta figura desberdinak sortzen dituzte, Europako beste hainbat tokitan bezala.
Baina rapper dantzen ezaugarria da, talde oso txikitan (bost dantzari) dantzatzen direla, ezpatak bi helduleku duten xafla malguak direla, eta oin-joko eta esku-joko bizi-biziak tartekatuz dantza azkar eta ikusgarria sortzen dela.
Lehenengo oinak, gero eskuak
Aurkezpen eta rapper dantzen testuinguru eta historiari buruz azalpenak eskaini ondoren, oin-jokoa lantzen hasi zuen saio praktikoa Jeremy Carter-Gordon-ek. Gaur egun claque edo tap-dancing ezagunak dira, baina horien jatorrian Ingalaterra eta Irlandako clog-dancing eta oin-jokoak daude, eta horietakoak dira rapper dantzetan egiten direnak. Oin jokoa apur bat landu genuen, baina hori ez da arratsalde batean ikastekoa, eta oinak askatu bitartean urratsa ez galtzeko modua ere erakutsi zigun Carter-Gordon-ek.
Ondoren, bosteko taldeak egin eta ezpatak elkarri eman ondoren, rapper dantzetan ohikoak diren hainbat figura eta mugimendu ikasteari ekin genion: open ring, nut, rose, straight line, guard, follow... Zenbait figuratan harrigarria gertatzen zitzaigun zenbait euskal dantzarekin antzematen genituen antzekotasunak. Adibidez, Oñatiko Korpus dantzetako arku-dantzan egiten diren zenbait mugimendu, ia modu berean egiten dira rapper dantzetan.
Euskal Herriko ezpata-dantzak ezagutzera etorri da Jeremy Carter-Gordon, eta euskal ezpata-dantza batzuk ikusi ditu hemen egin dituen asteetan, baina Ingalaterrako rapper ezpata-dantzen harra guregan sartuta joan da, eta benetan errepertorio interesgarria, gozagarria eta dantzagarria da.
Dantza tradizionalaren irakaskuntzan laguntzeko asmoz sortu da Dantzan Ikasi egitasmoa. Dantza tradizionala irakasgai duten irakasleei eta ikasten jarraitu nahi duten dantzariei, beren formazioan sakontzen jarraitu ahal izateko aukera eskaintzea da helburua.
Dantzan IkasiGipuzkoako Foru Aldundiaren ekimena da. Dantzan.com elkartea arduratzen da egitasmoaren kudeaketa teknikoaz. Gipuzkoako Euskal Dantzarien Biltzarra eta Ikerfolk elkarteek gainbegiratzen dute proiektuaren ibilbidea Dantzan Ikasiren Jarraipen Batzordetik.
Grezia klasikoan, Dionisio festetan neguko solstizioa ospatzen zela dio Baionako ikertzaileak, eta maskarak beharrezko zituztela jainkoetatik babesteko. Ezagutzen den lehen maskara Trois Freres haitzuloko irudia da, orain 15.000 urtekoa.
