Iruñeko ferietan...

Beste bitxikeri baten berri gaurkoan.

Gure plazetan gehien dantzatzen den dantza bikotea dugu fandangoa eta arin-arina edo, kopla izatekotan, jota eta porrusalda.

2/4 erritmoa duten arin-arin edo porruari erreparatuko diegu gaurkoan, izan ere, parekotasunak topatu baititugu hemengo eta ekialdeko zenbait doinuren artean.

Entzun dezagun George Enescu biolinjole errumariarraren "Perinita" doinua (Moldaviako eztei-doinua omen).



19. segundutik aurrera oso ezaguna egiten zaigun doinua jotzen du Enescu-k. Europa ekialdean zabaldu samarrik dagoen doinua dirudi, Errumaniako dantzari hauek ere hori baliatzen baitute bere dantzarako:


27. segundutik aurrerako doinua ere ezaguna egiten zaigu eta egiten dituzten zenbait urrats ere arin-arin edo porrusaldetan erabiltzen ditugunen oso antzekoak dira.

Gure doinuei ere erreparatuko diegu, izan ere aurreko bien oso antzekoa da Joxe Peña Gozategik muxukitarrarekin jotzen duen hauxe:



Euskal Herriko eta Europa ekialdeko 2/4ko doinu hauek duten antzekotasuna ikusita, imajinazioa martxan jarri eta pentsa dezakegu horiek dantzatzeko manerak ere antzekoak izan daitezkeela. Ekialdeko dantzari hauen dantzakerak burura ekartzen dit gureekin ere badutela antzekotasunik.

Han eta hemen badugu non ikasi!

Atzo eman zituzten prentsaurrekoan Iruñeko erraldoien 150. urteurrena ospatzeko eginen diren ekitaldien berri.

Batean eta bestean pilatutako informazioa ekarri nahi izan dut hona.

Konpartsa Iruñeko auzoetan

Iruñeko alde zaharra eta zabalguneak izaten dira erraldoi, kiliki eta zaldikoen testuinguru naturala. Bertako kaleetan ematen dute inoizko handien eta ikusgarrien. Baina auzoetako iruindarrei esker ona erakutsi nahian edo, heldu den igandetik (apirilak 18) aurrerako hurrengo 7 igandeetan Iruñeko auzoak bisitatuko ditu konpartsak:

Apirilak 18. Sanduzelai eta Buztintxuri. 11:00etatik aurrera
Irristaketa pista, Salva, Simonena eta Juaristi dokotoreen kaleak, Sanduzelai, Sandua pasealekua, Irati, Muelle, Ferrocarril, Santa Luzia, Ventura Rodríguez kaleak eta Buztintxuri pasealekua.

Apirilak 25. Donibane eta Ermitagaña. 11:00etatik aurrera
Iranzu Monastegia, Martin Azpilikueta, Martin Azpilikueta trabesia, Baguadaren parkea, Iruña Park hotelaren atzekaldea, Ermitagaña, Nafarroaren etorbidea, Premin de Iruña pasealekua, Irunlarrea, Premin de Iruña pasealekua eta Mariano Arigita pasealekua.

Maiatzak 2. Etxabakoitz. 11:00etatik aurrera
Remiro de Goñi, San Jose zentroa, Teodoro Ochoa de Alda  eta Nicanor Beistegi kaleak.

Maiatzak 9. Mendillorri. 11:00etatik aurrera
Trinjetea, Sarrigurengo kontzejua, Eransus-eko jaurerria, Sagasetako kontzejua, Jauregia, Olatz-eko kontzejua, Egulbati-ko jaurerria, Ardanaz-ko kontzejua, Etxalaz-eko jaurerria eta Altzuzako kontzejua kaleak.

Maiatzak 16. Iturrama eta Azpilagaña. 11:00etatik aurrera
Iturramako osasun etxea, Eneko Aritza, Iturrama, Erletokieta, Buenaventura Iñiguez, Alzania ibaia, José María Beobide, Joaquín Maya, Luis Morondo kaleak eta Luis Morondo parkea.

Maiatzak 23. Arrosadia eta Santa Mª la Real. 11:00etatik aurrera
Arrosadia parkea, Manuel de Falla, Gelbenzu trabesia, Juan María Guelbenzu, Santa Cecilia plaza, Blas de Laserna, Taxoare, Santa Marta, Taxoare, Altabizkar, Mendaur, Orhi, Mutiloa beheiti eta Monjardin kaleak.

Maiatzak 30. Txantrea. 10:00etatik aurrera
Tadeo Amorena, San Cristóbal, María Auxiliadora, Berrioplano, Berriosuso, Imarkoain eta Bideko ama parkea.

Maiatzak 30. Arrotxapea eta San Pedro. 12:00etatik aurrera
Tomás de Burgui trabesia, Juan de Goyeneche, San Pedro, Ansoain, Bidankoze, Garde, Urzainki, Artika, Uztarroze eta La Compasión parkea.

Hona ibilbideen mapa (iturria sanfermin.com)

Bestelako ospakizunak

Aipatutako horiez gain, "Amorenaren kimuak" izeneko ikuskizuna ere antolatu du konpartsak irailaren 18rako, Iruñeko zezen plazan. Tadeo Amorena, erraldoien egilearen omenez egindako ikuskizuna izanen da eta bertan parte hartuko dute Pamplonesa musika bandak, udaleko tinbalari, txistulari, gaitari eta dantzariek, Santa Maria la Realgo auroroek, Jarauta 69 txarangak, Mari Cruz Corral jota abeslariak eta Josetxo Goia Aribe saxofoi jotzaileak. Patxi Labordak eta Iñigo Castellanok zuzenduko dute ikuskizuna.

Horrez gain, XIX. mendeko dantzen ikastaroa, argazki erakusketa eta hainbat mahai inguru eginen dira, udatik aitzina.

Gaurko egunez, duela 150 urte, Tadeo Amorena zenak Iruñeko udalari gutun bat idatzi zion:

"El que suscrive maestro pintor becino de Pamplona y con el debido respeto a V.S. espone: Que ace algún tiempo formé la idea de presentar un proyecto para la construcción de unos Gigantes nuevos del mismo tamaño que los que hay en la actualidad, los cuales reúnan las condiciones siguiente. 1ª la de ser sumamente ligeros, cuyo peso total no esceda de 80 libras y esté arreglado de forma que sus conductores puedan maniobrar con facilidad y soltura, sin peligro de caérseles, como acontece en todas las beces que los sacan a pasear. 2ª la de tener una solidez a prueba, sin embargo de la sencillez de sus armazones; y 3ª la de ser unas figuras nobles, de elegantes formas y proporciones, según el arte de escultura, cuyos personajes podrán representar las cuatro partes del mundo. Por tanto, biendo que la época de San Fermín se acerca, me ha parecido conbeniente presentar este proyecto a V.S. suplicándoles me concedan el permiso para construir uno o dos, para que en bista de ello, determinen la construcción de los demás y tengan por conbeniente adbirtiendo que para la ejecución de dicha labor no ecsijo más remuneración que la de abonarme puramente el balor de los materiales que se empleen. Por lo cual; Suplica y espera, de la acreditada justicia de V.S. se sirvan tener en consideración lo propuesto, y determinar lo que juzguen por conbeniente".

Pamplona 31 de marzo de 1860
Tadeo Amorena

Oraindik ere zenbait hilabete falta ziren Iruñeko karriketan dantzan ikus zitezen Iruñeko erraldoiak, baina gaurko egunez duela 150 urte, izan zuten lehen hauspoa.

Zorionak!!!

Aurreko astean bideo hau zintzilikatu zuten dantzan.com-en. Bertan Vallée d'Ossau-ko (Bèarn) dantza zenbait azaltzen dira eta horien artean, Lou Peyrotou izena duena (1:27 minutuan). Bideoa ikusita, lotuneen beste adibide baterako aukera ikusi nuen.

Dirudienez, Lou Peyrotou dantza horren baitako zati bat da La Matelote izenekoa. Bere doinua, Euskal Herrian dantzatzen dugun Matelota (Kaskarots, Sardinerak...) dantzaren doinu ia bera da (baita Baztango Zurrume-dantzarena ere). Ez doinua bakarrik, urratsak ere oso antzekoak dira, ondoko bideoan ikusten ahal dugunez:



Frantziako Landetan ere topatu dut beste bertsio hau:



Jean-Michel Guilcher-ek bere "La tradition de danse en Béarn et Pays Basque Français" liburuan zera dio "La Matelote"-ri buruz:
"Anciennes <<danses de caractère>>, passées comme tant d'autres des grandes scènes aux petits théâtres, aux casernes, aux sociéés de province, et par leur intermédaire, aux milieux populaires, les matelotes ont été nombreuses dans le Midi el le Sud-Ouest français".

Horrez gain, Guilcher-ek dio doinu hau toki ezberdinetan topatu zuela bere ikerketak egin zituelarik, besteak-beste, Béarn-en, Nafarroa-beherean eta Lapurdin (matelota, sardinière, Jaz hil zerautan senarra...izenen pean), Nafarroan (Tilili-talala, Zurrume-dantza) edo Baigorrin (hartz-dantza).

Baina gorakoko Guilcher-en hitzei erreparatuko diogu une batez. Izan ere, esan bezala, Guilcher-ek dio antzoki handietatik inguru herrikoi-etara pasatutako doinua eta dantza dela "La Matelote". Wikipedian begiratuta (beharrezkoa den zuhurtasunez ulertuko dugu bertan dioena), irakur dezakegu Frantziako marineletan duela bere jatorria dantza honek eta lehendabiziko aldiz Marin Marais-en "Alcione" operan agertu zela doinu hau, 1706. urtean. Honek Guilcher-ek doinuari egokitzen dion jatorri jasoarekin bat eginen luke, behintzat.

Baina, askotan entzun izan dugu, gure Matelota irlandar doinu baten gainean sortutako dantza dela. Doinu herrikoi horrek "The Galway Piper" (Galway-ko gaitaria) du izena:



Doinu horrek Irlandatik Frantziarako bidea egin ote zuen eta hortik Euskal Herrirakoa, edo Frantziatik besteetara hedatu ote zen edo nolako joan etorriak izan ote dituen nik ez dakit eta ez da nire intentzioa horrelako ur sakonetan sartzea. Besterik gabe, topatu ditudan zenbait zantzu agertzea baizik. Akaso zuetakoren batek susmoren bat izanen du eta erantzunetan argi dezake...

Bukatzeko gurea! (Zurrume-dantza)

Aspaldiko asmoa nuen han eta hemen topatutako zenbait euskal doinuen eta atzerriko beste zenbaitzuen arteko antzekotasunak erakustea.

Izan da gai hau lehenago landu duenik (Jose Luis Ansorenaren artikuloa irakurrita hasi nintzen halakoen bila),  nik landuko dudana baino askoz sakonago, gainera. Ez da nire asmoa oso zorrotza izatea, topatu ditudan adibide batzuk erakustea baizik. Astia dudanean saiatuko naiz gorderik ditudanak hona ekartzen.

Lehenengoa akaso ez da esanguratsu-esanguratsua baina antzekotasuna bistakoa (entzumenekoa?) da. Menorcako jaleo izeneko festetan erabiltzen den 3/4ko konpaseko doinu baten eta Nafarroako Cortes herrian dantzatzen duten jota-ren arteko konparaketa egiteko proposamena da hau.

Ferreries-eko jaleoa
Menorca-ko zenbait herrietako festetan ohikoa da zaldia protagonista duen ekitaldia ospatzea: jaleoa. Herriko plazan sartzen doaz hainbat zaldun (caixers) eta pilatutako jendearen artean haien zaldi-gaineko abildadeak erakusten dituzte, zaldiak jauziaraziz, jota erritmoko doinu baten arrimuan. Ferreries izeneko herrian doinu hau erabiltzen ohi dute:



Hau da berriz, Cortes-eko Dance-aren baitan zortzi dantzariek egiten duten jotaren doinua:

Atzo jakin genuen prentsaren bidez, Nafarroako Gobernuak "Correpueblos", "Udaberriko bira" eta "Udazkeneko bira" kultura emanaldi programak bertan behera utzi dituela 2010. urte honetarako. Correpueblos progaramaren bidez 200 biztanletik beherako herrietara eramaten ziren antzerki, dantza eta zine ekitaldiak, eta Udaberri eta Udazkeneko errondekin 200 eta 1000 biztanle arteko herrietara eramaten ziren ekitaldi horiek. Azken 25 urteotan egin izan dira Nafarroan programa horiek.

Esan bezala, emanaldi horietako batzuk dantza emanaldiak izaten ziren, Nafarroako Euskal Dantzarien Biltzarrak kudeatutakoak. Urtero, 8-10 bat emanaldi, Nafarroako dantza taldeen artean banatutakoak, txandaka. Herri txikiendako entretenimendu izaten ziren, eta dantza taldeendako finantziazio iturri.

Programa horiek bertan behera uzteko Nafarroako Gobernuak jarritako desenkusen artean, bi:

• Zaharkitutako programak omen ziren. Egun ez zuten bere sorreran zuten zentzua. Izan ere, Kultur etxeen sareak betetzen du egun hutsune hori.

• Gobernuaren apostua hori da, emanaldiak kalitate handiagoko plazetan egitea (Kultur etxeetan) eta talde profesionalekin ahal dela.

Duela gutxi idatzi zuen Oier Araolazak, krisia aitzakitzat hartuta, kulturaren zenbait esparrutan agintariak egiten ari diren triskantzaz.

Gure kasuan, dantza tradizionalaren kasuan, testuinguru naturala kalea izan dugu. Bada noski, antzeztokirako ikuskizunak sortu dituenik, baina uste dut testuingurua kontuan hartzea ezinbestekoa dela. Bestalde, dantza tradizionalean profesionaltasuna eskatzea utopia da. Erabat desegituratua dagoen esparrua da gurea (gutxieneko kalitatea ez ematerainokoa batzuetan?), baina erakundeen aldetik bultzada jaso ordez, kontrakoa, trabak traben atzetik. Orratza, bat bakarra duenari galtzen zaio!

Horrelako erabakiekin, dantza tradizionala kanporatua izaten ari da "de facto" kulturaren zirkuito ofizialetik, eta hartara, denen eskubide diren diru-laguntzen poltsatik. Kalitatea profesionaltasunarekin soilik lotzen dute nafar kulturaren kudeatzaile ofizialek, gainera, modu ez-profesionalean ari direnak kalitaterik izan ez balezakete bezala.

Albistea jakin ondoren izan da ahotsa altsatu duenik. Baina ahotsa altsatzearekin aski al da? Dantzariok esanen al dugu deus?

Lehenago ere entzuna nuen, baina atzo La Txistorra Digital umorezko blogean karrikaratu zuten albistea eta hona ekarri nahi izan dut.

Entzutekoa izan zen duela zenbait urte, Iruñeko alde zaharreko peatonalizazioa zela-eta, galtzada-harriak edo harlauzak ("loseta o adoquín" zen garai hartako eztabaida) erabiltzearen aldekoen eta kontrakoen arteko ika-mika. Kontua da azkenean udalak erabaki zuela ordurarte betikotzat jotako galtzada-harriak (adokinak) altsatu eta horien ordez eleganteagoak izanen ziren harlauzez (losetak) ornitzea alde zaharreko kaleak.

Zenbait urte joan ziren Iruñeko adokinak non ote zeuden jakin izan genuen arte: Beasainen, Igartzako multzo monumentalean. Beasaingo udalak antikuario bati erosi omen zizkion (nola heldu ote ziren galtzada-harriak antikuario horrengana, misterio) eta horiekin txukundu zuten Igartzako zati bat.

La Txistorra digitalean Igartzako argazkiak ikusi nituenean, lotura garbi ikusi nuen:

• Lehen Iruñeko dantzariek dantzatzen zuten galtzada-harri horien gainean:

• Orain berriz, Beasaingoek:

Ez da galtzada-harri horiek izan zezaketen paturik txarrena!

Bide batez, Urte berri on denoi!!!!

Alfer nabil azkenaldian (edo lanez gainezka beste deus idazteko), eta Iruñeko erraldoi eta buruhandien konpartsarekin zerikusia zuten 2-3 berri utzi ditut pasatzen azken egunotan, deus idatzi gabe.



Izan ere, aurreko astean Iruñeko udalbatzak aho batez onartu zuen erraldoi eta buruhandien konpartsari hiriaren urrezko domina ematea. Horrek iruindarren irudimena martxan jarri, eta heldu den urteko San Ferminetako txupinazoa Caravinagrek piztu dezala proposatu du hainbatek.

Esan bezala bi albisteok bazterrean utzi nituen, egunak pasa ahala horiek zabaltzea interesa galtzen zuelakoan. Baina gaurkoan beste albiste baten harira ekarri ditut hona. Gaurkoa bai ona!



Tom Cruise eta Cameron Diaz protagonista dituen pelikula batean agertarazi nahi dute Iruñeko erraldoien konpartsa! To eta no! Knight & Day izeneko akzio eta abentura filma errodatzen ari dira dagoeneko Bostonen eta sekuentzietako batzuk Sevillan grabatuko dira. Bertan nahi lukete Iruñeko erraldoiek parte hartzea. Iruñeko udalak esan du figurak utziko dituela baldin eta errodajearen datetan konpartsako kideak libre badaude.

Tom Cruise agente sekretua izanen da filmean eta Cameron Diaz berriz, Cruisen bizitzan gurutzatu eta dena aldrebestuko duen emakumea.

Eta tartean Iruñeko erraldoiak.
Cameron Diaz ezagutuko ote dugu? ;-)

Nahi bai, baina ezin oraindik guztiz bazterrean utzi irailaren 27ko bestondoa. Argazkiak batetik, bideoak bestetik, jendearen iruzkinak handik... baretuz doa kontua eta baretuko da guztiz noizbait.

Edozein kasutan San Fermin Aldapakoaren egunean estreinatutako Ezpata-dantzaren karietara azken aste honetan jakin ditudan bi gertaera partitu nahiko nituzke testu hau irakurriko duten apurrekin. Lotsa pixka batekin partituko ere, ez baitut bonbo gehiagorik nahi, baina gertaera hunkigarriak izan direnez barrena husteko beharra nuen, protagonisten baimenarekin.

Ezpata-dantzan gaur egungo taldeko dantzariek parte hartu zuten, baina baita aurreko belaunaldietako zenbait dantzari zailduk eta baita dantzari gaztetxo batek. Kontatuko ditudanek dantzari zailduetan zailduenarekin eta gaztetxoaren anai are gaztetxoagoarekin zerikusia dute.

Javier Urtasun Iruñeko udal dantza taldeko dantzaria izan zen XX. mendeko 70. hamarkadan, baina taldearekin harremanik ez du galdu eta Ezpata-dantzan parte hartzeko deia zabaldu genuenean, interes handiz etorri izan da entseguetara. Bera da Aldapako San Fermin egunean dantzan aritu zen dantzaririk beteranoena. 60 urte ditu. Tuteran ere dantzatu genuen Ezpata-dantza urriaren 10ean eta han izan zen berriz ere Javier. Arropa itzultzeko eguna jarri genuen aurreko astean eta penaz itzuli omen zituen bere arropak Javier-ek: "Ez dakizue zer pena hartzen dudan arropak itzultzen!". Aurpegi arraroz begiratuko genion, orduan aitortu zigulako izugarri disfrutatu zuela bere haurtzaroko kaleak - alde zaharrean jaio baitzen bera - dantzan zeharkatzen. "Gaur egungo dantzari gazteekin dantzan izugarri disfrutatu dut!" ere esan zigun eta akaso bere dantzari ibilbidean egunik zoriontsuena izan zela San Fermin-txikietakoa! Gogorra eginen zitzaiola beste urte bat itxaron behar izatea berriz ere ezpata-dantzari janzteko, eta horregatik itzultzen zuela arropa penaz.

Mikel Tristan gure txikien dantza taldeko dantzaria da. 12 urte ditu eta bera hautatu genuen ezpata-dantzarien taldeko Zerbitzaria izateko. Bere dantzarako pieza erakusten hasi ginen lehen entsaioan hiru gurutzetako muriska egin zuen patxada ederrean, begira geunden ginontzekoen harridurarako (inoz ez zen horrelakoetan saiatu, eta lehenegoan ttak!). Aldapako San Fermin-en egunean primeran bete zuen bere papera eta ia egun horretan bizitakoek futbola utz dezan balio duten (jejejeje).

Mikelek badu anai gazteago bat, Iñaki, 10 urtekoa eta gure txikien dantza taldeko dantzaria bera ere. Bere anaiaren entsaioak ikusi izan ditu, Ezpata-dantza estreinatu genuen egunean bere anaiarengandik gertu egon zen uneoro eta Tuterara ere etorri zen bere gurasoekin. Ordutik ensaiatzen ditu Buruzagiaren eta Zerbitzariaren zortzikoaren urratsak bere etxean, bera bakarrik, bere kabuz.



Beste gauza askorengatik ere bai, baina hemen kontatutako bi bizipenengatik bakarrik, merezi izan du hartutako lanak!

Gaur nire dantzari ibilbidean bizitako egunik berezi eta hunkigarrienetakoa bizi izan dut. Kezka dantza taldeak gonbidatuta, Arrate eguneko protokolo zoragarrian parte hartu eta dantzatzeko ohorea izan dut eta haien dantzari kofradiako kide egin naute. Bazkalburuan, eskerrak emateko garaian egindako spitxean, hunkituta eta jokoz kanpo, ez ditut erabili nahi nituen hitzak bilatu nire buruko zakuan. Zangoak mingaina baino hobekixeago erabiltzen ote ditudan...

Testutxo honen bitartez barruan geratu zaidan arantza ia ateratzerik dudan.

Arrateko egunez Eibar-en dantzatzea oparia izan da niretzat, dantzan egin izan dizkidatenen politenetakoa, politena izan ez bada. Lehenago ere pentsatu izan dut ze berezia beharko lukeen Arraten dantzatzea. Kezka taldekoen gonbitea jaso nuenean sekulako "subidoia" izan nuen. Mimo eta gogo izugarriz prestatu ditut gaur dantzatu beharreko dantzak, Eibartarrei oparia ahalik eta modu duinenean itzultzeko intentzioz.

Oparia bai baina erantzunkizuna ere izan da gaur dantzan aritzea, izan ere, hiru dantzari bikainen parean jardutea egokitu baitzait: Gari Otamendi, Mikel Legorburu eta Egoitz Krutxaga izan ditut dantza-lagun. Ohorea eta plazerra izan da haiekin plaza (zelaixa) partekatzea. Are ohore eta plazer handiagoa, jakinda aurreko urteetan zeintzuk izan diren dantzari gonbidatuak. Izen horien ondoan nirea ikusteak bertigo pixka bate ere ematen dit.

Eskerrak beraz, Kezka dantza talde guztiari "etxeko" egiteagatik eta horren harrera beroa egiteagatik. Eskerrak bereziki Oier-i, ez gonbidapenagatik soilik, azken urte hauetan emandako laguntza eta erakutsitako guztiarengatik ere bai. Enrike-ri gaur esandakoak lagun batek baino ezin baititu idatzi. Negar eginarazi ez dit ba! Arantzari kanpoan etxean bezala hartu eta egunean zehar horrenbesteko mimoarekin tratatzeagatik. Aneri ere bai!

Eskerrak denei!

Iruñean, gutxi barru halako antzeko abentura jarriko dugu martxan aurki. Eibarko Arrate egunak hunkitu nauen erdia hunkitzen baditugu iruindarrak, ez dugu gauza makala eginen!